میلیونها سند که نسلهایی از رنج و تروما را ثبت میکنند،
در عملیات دهماههٔ آنروا از غزه و اورشلیم شرقی نجات داده شدند
جیسون برک - خبرنگار بینالمللی امور امنیتی
گاردین- پنجشنبه ۱۴ ماهمه ۲۰۲۶
سفر از اورشلیم شرقی به اَمّان در حالت عادی باید آسان میبود: رانندگی کوتاهی تا دریای مرده، عبور از گذرگاه مرزی و سپس رسیدن سریع به پایتخت اردن.
اما در اوایل تابستان ۲۰۲۴، این مسیر برای کارکنان بشردوستانهٔ آنروا (آژانس امدادرسانی و کاریابی سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی) تقریباً به مانعی غیرقابل عبور تبدیل شده بود؛ زمانی که میکوشیدند حجم عظیمی از اسناد آرشیوی را که برای دههها تاریخ معاصر فلسطین اهمیتی حیاتی داشت، نجات دهند.
عملیات دهماهه برای نجات آرشیوهای نگهداریشدهٔ آنروا در غزه و اورشلیم شرقی به مراحل پایانی خود نزدیک میشد. این تلاش بسیار حساس و گاه خطرناک بود. دهها نفر از کارکنان آنروا را در دستکم چهار کشور مختلف درگیر کرده بود؛ از سفرهای پرخطر برای بیرون آوردن اسناد زیر بمباران گرفته تا مقاماتی که پاکتهای بدون علامت را با دقت وارد مصر میکردند، و جعبههای ارزشمندی که با هواپیماهای نظامی به مکانی امن منتقل میشدند.
اما زمان دیگر رو به پایان بود. مجتمع گستردهٔ آنروا در اورشلیم شرقی به کانون تلاش سازمانیافتهٔ اسرائیل برای اخراج این نهاد تبدیل شده بود وهمچنین هدف گروههای راستگرا قرار داشت. اهمیت آرشیوهای آنروا ــ که بخش بزرگی از آن تجربههای فلسطینیان را هنگام فرار یا راندهشدن از خانههایشان در جنگهایی که به تأسیس اسرائیل در ۱۹۴۸ انجامید ثبت میکرد ــ کاملاً روشن بود.
راجر هرن، مقام ارشد آنروا که بر این عملیات نظارت داشت، میگوید: "نابودی این اسناد فاجعهبار میبود... اگر روزی راهحلی عادلانه و پایدار برای این مناقشه پیدا شود، این تنها مدرکی است که مردم میتوانند با آن نشان دهند زمانی فلسطینیانی در مکانی مشخص زندگی میکردند".
چنین تلاشهای مخفیانهای هرگز قرار نبود وظیفهٔ آنروا باشد؛ نهادی که در سال ۱۹۴۹ برای ارائهٔ خدمات درمانی، غذا و آموزش به حدود ۷۵۰ هزار پناهندهٔ فلسطینی تأسیس شد.
در آغاز جنگ غزه ــ که پس از حملهٔ غافلگیرکنندهٔ حماس به اسرائیل آغاز شد و ۱۲۰۰ کشته، عمدتاً غیرنظامی، بر جای گذاشت ــ آرشیوهای این سازمان در کشورهای مختلف خاورمیانه که آنروا در آنها فعالیت میکند پراکنده بودند. در جعبههای خاکگرفتهٔ مجتمع آنروا در شهر غزه، کارتهای اصلی ثبتنام پناهندگان فلسطینی که در ۱۹۴۸ به غزه پناه آورده بودند نگهداری میشد، همراه با گواهیهای تولد، ازدواج و مرگ که نسلها قدمت داشتند. این اسناد میتوانستند به فلسطینیانی که نیاکانشان مجبور به ترک خانههایشان شده بودند کمک کنند ریشههای خانوادگی خود را در سرزمینی که بعداً اسرائیل شد، پیگیری کنند. با وجود تلاشهای پیشین برای اسکن اسناد، صدها هزار مدرک تاریخی تا سال ۲۰۲۳ تنها به شکل کاغذی باقی مانده بودند و در برابر آتش، سیل یا نابودی عمدی آسیبپذیر بودند.
ژانپیر فیلیو، استاد مطالعات خاورمیانه در مؤسسهٔ علوم سیاسی پاریس که در طول جنگ از غزه بازدید کرده بود، این اسناد را "برای تجربهٔ فلسطینیان حیاتی" توصیف کرد. بنابر گفته او: "شهادتهایی دربارهٔ اینکه مردم چگونه در ۱۹۴۸ مجبور به فرار شدند، از کجا آمده بودند، اموالشان کجا بود و چه چیزهایی نابود شد، در این اسناد وجود دارد. دویست هزار نفر بین ۱۹۴۸ تا ۱۹۴۹ از سراسر فلسطین به غزه آمدند".
اسرائیل دهههاست که با آنروا خصومت دارد و این نهاد را متهم میکند که با اعطای وضعیت پناهندگی به فرزندان آوارگان اولیه، امید فلسطینیان برای بازگشت به خانههای اصلیشان را زنده نگه میدارد. اسرائیل همچنین بارها آنروا را متهم کرده که در مدارسش از کتابهای درسی استفاده میکند که دیدگاههای ضداسرائیلی و یهودستیزانه را ترویج میکنند. پس از حملهٔ حماس در ۲۰۲۳، اسرائیل مدعی شد کارکنانی از آنروا در غزه در این حمله مشارکت داشتهاند. این سازمان بعدها پس از یک تحقیق، ۹ نفر از کارکنانش را اخراج کرد.
مرحلهٔ نخست عملیات نجات اسناد، نمایشی و خطرناک بود. چند روز پس از حملهٔ نیروهای اسرائیلی به غزه، اسرائیل دستور تخلیهٔ دفاتر آنروا در شهر غزه را صادر کرد. کارکنان بینالمللی ظرف چند ساعت آنجا را ترک کردند و نتوانستند آرشیوهای حیاتی را با خود ببرند.
سام رز، مدیر موقت امور آنروا در غزه، میگوید: "این خطر واقعی وجود داشت که اسرائیلیها وارد شوند و آنها را نابود کنند، یا اینکه در آتشسوزی، انفجار یا هر چیز دیگری از بین بروند".
تنها چند ماه پیش از آن، سیستم دیجیتال ثبتنام آنروا پس از یک حملهٔ سایبری موقتاً از کار افتاده بود و نگرانی گستردهای وجود داشت که حملهٔ سایبری دیگری بتواند سرورهای اسنادی را که قبلاً اسکن شده بودند نیز نابود کند.
هرن میگوید: "دورهای بسیار خطرناک بود؛ هر روز با حملات سایبری فراوانی روبهرو بودیم و واقعاً میترسیدیم هم اصل اسناد نابود شوند و هم نسخههای دیجیتالیای که تهیه کرده بودیم. آن وقت همهچیز برای همیشه از بین میرفت".
با وجود ادامهٔ حملات هوایی و گلولهباران در یکی از مرگبارترین مراحل تهاجم بیوقفهٔ اسرائیل ــ که بیش از ۷۰ هزار کشته، عمدتاً غیرنظامی، بر جای گذاشت ــ گروه کوچکی از مسئولان آنروا با وانتهای کرایهای به مجتمع گستردهٔ این سازمان در شهر غزه بازگشتند. آنها در سه سفر اسناد را به انبار مواد غذایی در رفح، در مرز مصر، منتقل کردند. اما قاهره اجازه نمیداد آرشیوها بدون مشورت با اسرائیل از غزه خارج شوند. مسئولان آنروا مطمئن بودند که مقامهای اسرائیلی فوراً اهمیت این اسناد را درک خواهند کرد و آنها را ضبط یا مانع خروجشان خواهند شد. در سال ۱۹۸۲، هنگامی که اسرائیل به لبنان حمله کرد، ارتش این کشور آرشیوهای سازمان آزادیبخش فلسطین را از دفاتر آن در بیروت خارج کرده بود.
در عوض، مسئولان آنروا که گذرنامههای بینالمللی داشتند مأمور شدند اسناد را بدون جلب توجه از غزه خارج کنند. طبق گفته رز: "اگر کسی در مرز متوقف میشد، فقط میگفت اسناد اداری حمل میکند. حجم عظیمی از مدارک باید خارج میشد. همه داشتند مقداری از اسناد را با خود حمل میکردند".
در شش ماه بعد، اسناد در مصر جمعآوری شد و سپس توسط یک مؤسسهٔ خیریهٔ اردنی، با هواپیماهای نظامی اردن که پس از رساندن کمک به غزه به اَمّان بازمیگشتند، منتقل شد. آخرین محموله تنها دو هفته پیش از آن خارج شد که تانکهای اسرائیلی رفح را تصرف کردند و راه خروج را به طور کامل بستند. اما هنوز مجموعهٔ دیگری از اسناد بسیار مهم در مجتمع آنروا در اورشلیم شرقی باقی مانده بود که آنها نیز نیاز فوری به نجات داشتند.
تنها چند هفته پس از آغاز جنگ دوساله، اسرائیل اتهامهای خود علیه آنروا مبنی بر همکاری با حماس را تشدید کرد و کارزار ایجاد مانع و آزار علیه این نهاد را آغاز نمود. تا اوایل ۲۰۲۴، مجتمع اورشلیم شرقی هدف اعتراضها و چندین حملهٔ آتشافروزانه قرار گرفت که خسارات گستردهای به بار آورد. تلاشها برای اخراج آنروا شتاب میگرفت. رز میگوید: "در اورشلیم شرقی ماهها هشدار دریافت میکردیم که دسترسیمان به دفاتر را از دست خواهیم داد".
تلاشها برای متقاعد کردن نمایندگیهای دیپلماتیک همبسته جهت نگهداری آرشیوها بینتیجه ماند. بنابراین، با نزدیک شدن پایان فرصت، این اسناد نیز توسط کارکنان خارج و طی چند ماه بهطور مخفیانه منتقل شدند تا سرانجام به دفاتر آنروا در اردن رسیدند. در ژانویهٔ ۲۰۲۵، قوانین جدید اسرائیل فعالیت این نهاد را در اسرائیل و سرزمینهای اشغالی فلسطین ممنوع کرد.
در اَمّان، تلاش گستردهٔ تازهای برای دیجیتالیکردن اسناد آغاز شد. بیش از ۵۰ نفر از کارکنان آنروا، عمدتاً با بودجهٔ لوکزامبورگ، در زیرزمینی شلوغ و تنگ بهصورت دستی میلیونها مدرک را اسکن کردند؛ از کارتهای ثبتنام پناهندگان تا شمار عظیمی از اسناد دیگر.
فیلیو میگوید: "اکنون آرشیوها از فلسطین خارج شدهاند، اما دستکم محافظت میشوند".
اکنون که نزدیک به ۳۰ میلیون سند دیجیتالی شدهاند، آنروا قصد دارد بتواند برای هر پناهندهٔ فلسطینی شجرهنامهٔ خانوادگی و همهٔ اسناد پشتیبان را فراهم کند و همچنین نقشههایی از الگوهای آوارگی در ۱۹۴۸ بسازد. این آرشیوها درک بهتری از رویدادهای مورد مناقشهٔ پیرامون اخراج و فرار حدود ۷۵۰ هزار فلسطینی در آن دوران نیز فراهم خواهند کرد. مسئولان تخمین میزنند این کار دستکم دو سال دیگر طول بکشد.
دکتر آن ایرفن، تاریخدان خاورمیانهٔ مدرن در کالج دانشگاهی لندن و نویسندهٔ کتاب تازهمنتشرشدهٔ "تاریخ کوتاه نوار غزه"، معتقد است این اسناد ثبت حیاتی تاریخ ملی فلسطینیان را تشکیل میدهند. به گفته او: "فلسطینیان مردمی بدون دولت هستند و آرشیو ملی کاملاً یکپارچهای ندارند... به همین دلیل آرشیو آنروا برای آنها اهمیتی ویژه دارد". ایرفن به گاردین گفت آرشیوهای دیجیتالیشده راههای گوناگونی برای پژوهش دربارهٔ تجربهٔ پناهندگان فلسطینی، نقش سازمان ملل، جامعهٔ بینالمللی و عناصر بنیادین سیاست خاورمیانه در هشتاد سال گذشته میگشاید. او افزود: "این تاریخی عمیقاً مورد مناقشه است؛ تاریخی که میتواند پیامدهای بسیار واقعی برای زمان حال داشته باشد".
