mujeres-zapatistas.jpegFrauen* verändern die Welt- 8. März- Internationaler Frauen*Kampftag

03.03.2020- Frankfurt

Veranstallterinnen: Amara Kurdischer Frauenrat Frankfurt & Wemen Denfend Rojava - Frankfurt

- - - - - - - - -

Vom 27. bis 29. Dezember 2019 fand in Chiapas auf zapatistischem Gebiet das „Zweite Internationale Treffen der Frauen die kämpfen“ statt. Die Zapatisten kontrollieren im Bundesstaat Chiapas Gebiete, in denen sie sich vollständig autonom organisieren, keinerlei Interventionen des Staates akzeptieren, d.h. Verwaltung, Sicherheit, Bildung, Gesundheit, Justiz, Produktion, etc. sind in eigener Hand. Und seit einiger Zeit werden auch von NGOs initiierte und kontrollierte Projekte nicht mehr zugelassen.

Aufgerufen zum Treffen haben die zapatistischen Frauen. Das „Erste Internationale Treffen der Frauen die Kämpfen“ hatte im März 2018 stattgefunden mit 8000 Teilnehmerinnen aus 39 Ländern. Das Folgetreffen, das eigentlich für März 2019 geplant war, wurde kurz vorher abgesagt, weil die politische Situation und die Sicherheitslage ein solches Ereignis nicht erlaubten.

Im Dezember konnte das Treffen dann doch stattfinden. An 3 Tagen, vom 27. bis 29. Dezember 2019, waren alle Frauen die kämpfen, weltweit aufgerufen nach Chiapas in zapatistisches Gebiet zu kommen. Das Thema des Treffens war „Gewalt gegen Frauen“ und was dagegen zu unternehmen ist. Ein Tag sollte also den Anklagen gewidmet sein und ein Tag den Diskussionen wie man der Gewalt begegnen kann.

In dem Aufruf zum Treffen machen die Frauen klar, daß die Frauenmorde und das Verschwindenlassen von Frauen ungebremst weitergehen und daß sie dies als Folge des kapitalistischen und patriarchalen Systems sehen, dem man eine starke Organisierung entgegensetzen muß.

„Wir wollen also, daß du kommst und klar deine Anklage aussprichst. Nicht damit sie ein Richter, ein Polizist oder ein Journalist hört, sondern damit dich eine andere Frau hört, mehrere Frauen, viele viele Frauen, die kämpfen. Und so, Genossin und Schwester, ist dein Schmerz nicht allein, sondern er vereint sich mit anderen Schmerzen. Und aus so vielen Schmerzen, die sich vereinen, entsteht nicht nur ein großer Schmerz, sondern auch eine Wut, die wie ein Samenkorn ist. Und wenn diese Wut aufgeht in der Organisierung, dann werden Schmerz und Wut zu Widerstand und Rebellion und wir hören auf zu warten ob uns das Unglück erwischt und wir beginnen etwas zu tun, erst um die Gewalt gegen uns zu stoppen und dann um unsere Freiheit als Frauen zu erobern.“1

Der mexikanische Kontext, in dem das Treffen stattfand und aus dem die Mehrzahl der Frauen kamen, ist gekennzeichnet durch ein enormes Ausmaß an geschlechtsspezifischer Gewalt. Nach offiziellen Angaben werden in Mexiko täglich 10 Frauen ermordet, das ist durchschnittlich alle 2 ½ Stunden ein Mord. Nur ein Drittel davon werden als Femizide eingestuft und weit über 90% der Täter bleiben straflos. Damit gehört Mexiko mit Brasilien zu den Ländern mit den meisten Frauenmorden in Lateinamerika. Gleichzeitig gibt es allerdings seit einiger Zeit starke Mobilisierungen und auch militanten Widerstand mit der Beteiligung vieler junger Frauen.  

An diesem zweiten Frauentreffen haben ungefähr 4000 Frauen aus 49 Ländern und allen Kontinenten teilgenommen. Im Vorfeld war klar, daß keine Männer Zutritt haben, auch nicht - wie noch beim ersten Treffen - als Helfer für die Küche, Kinderbetreuung, Technik, Fahrer oder Sicherheit. Mitangereiste Männer mußten im 2 Kilometer entfernten Caracol verbleiben und das auch nur, wenn eine Frau die Verantwortung für sie übernommen hatte. Vom caracol aus haben dann die Zapatistinnen den Transport übernommen und vor Ort war alles in Frauenhand. Die Sicherheit für die anwesenden Frauen wurde von den Milizionärinnen (milicianas: sie bilden einen Teil der militärischen Struktur, werden aber nur im Bedarfsfall mobilisiert) organisiert. Eindrucksvoll haben die zapatistischen Frauen alles organisiert: An- und Abreise, Essen, Trinken, Schlafen, Abfall, Duschen, Toiletten, Gesundheit, Technik und Sicherheit.

Der erste Tag wurde eröffnet mit einer Rede der Kommandantin Amada.2 Einige wichtige Punkte, die die zapatistischen Frauen benannt haben, möchte ich daraus erwähnen:
    -    Aktuell besteht die größte Gefahr weltweit darin, Frau zu sein.
    -    Für die zapatistischen Frauen reicht es nicht, gegen Machismus und Patriarchat zu kämpfen, genauso muß auch gegen das kapitalistische System gekämpft werden. Denn beides geht Hand in Hand.
    -    Die Frauenrechte werden wir von niemandem geschenkt bekommen, weder von den Männern, egal ob sie gut oder schlecht sind und ebenso wenig vom kapitalistischen System. Alle unsere Rechte müssen wir uns erkämpfen, jederzeit und überall.
    -    Wir müssen uns unterstützen, uns schützen, uns verteidigen und am besten geht das wenn wir uns organisieren.
    -    Vielfalt ist keine Bedrohung​, sondern eine Stärke.

Der Aufruf zur Organisierung geht bei den Zapatisten dabei eigentlich niemals einher mit einem konkreten Vorschlag wie das jeweils zu tun sei und so war auch für das Treffen nur sehr wenig konkreter Rahmen abgesteckt.
Der erste Tag bot Raum für die Anklagen, die Berichte, das Offenlegen der verschiedenen Formen der Gewalt. Es gab ein offenes Mikrofon und jede konnte das Wort ergreifen. Mütter ermordeter und verschwundener Frauen, Organisationen der indigenen Frauen, Frauen aus der Landbewegung, Frauen aus dem Widerstand gegen neoliberale Großprojekte, ehemalige politische Gefangene, einzelne Frauen mit Gewalterfahrungen in der Familie, Schule, Uni oder Arbeitsplatz und viele viele mehr. Für viele Frauen war es das erste Mal, daß sie über ihre Erfahrungen öffentlich sprachen, daß ihnen geglaubt wurde und sie Solidarität erlebten. So viel Schmerz, aber auch so viel Wut und langer Atem im Widerstand und auf jeden Fall eine unendliche Solidarität der zuhörenden Frauen. Und immer wieder der gemeinsame Ruf „Du bist nicht allein!“ „Du hast keine Schuld!“
Die Anklagen, die eigentlich für den ersten Tag geplant waren, haben sich letztlich über die drei Tage erstreckt und wurden parallel zu den übrigen Aktivitäten fortgeführt.

Am zweiten Tag ging es um Wege gegen die Gewalt, hier fanden sich mit einigen Schwierigkeiten Arbeitsgruppen zusammen zu verschiedenen Themen: Frauen mit Behinderung, Abtreibung, Gesundheit, LGBTTI, Bildung, verschiedene Formen der Kämpfe und vieles mehr. Viele dieser Diskussionen sind über den Austausch nicht hinausgekommen und die Einschätzung daraus war u.a., daß unsere organisatorischen Strukturen und Möglichkeiten aktuell nicht ausreichend sind, um dem Ausmaß an Gewalt gegen Frauen zu begegnen.

Der 3. Tag war der Kultur und dem Ausdruck der Stärke und Vielfalt gewidmet mit Musik, Tanz, Theater, Workshops, Selbstverteidigung.
Am Abend dann die Schlussworte der zapatistischen Frauen.3 Darin wurden 3 grundlegende Vereinbarungen vorgestellt und von den anwesenden Frauen akzeptiert:

„1. Dass wir alle Vorschläge machen und  Vorschläge kennenlernen, zum Thema der Gewalt gegen Frauen. Vorschläge um die Gewalt gegen Frauen zu stoppen.

2. Wenn irgendeine Frau in irgendeinem Teil der Welt, egal welchen Alters, welcher Hautfarbe auch immer, um Hilfe bittet, weil sie gewaltsam angegriffen wird, antworten wir auf ihren Ruf und suchen die Art und Weise ihr zu helfen, sie zu beschützen und zu verteidigen.

3. Dass jede Gruppe, Kollektiv und Organisation von Frauen die kämpfen, die sich für gemeinsame Aktionen koordinieren möchten, Wege der Kommunikation austauschen, sei es per Telefon oder Internet oder wie auch immer.
Wir schlagen vor, dass diese gemeinsame Aktion der Frauen, die auf der ganzen Welt kämpfen, am kommenden 8. März 2020 sein soll.
Wir schlagen vor, dass an diesem Tag jede Organisation, Gruppe oder Kollektiv, macht, was sie für das Beste halten.
Und dass wir alle die Farbe oder das Zeichen tragen, welches uns identifiziert, je nach der jeweiligen Idee und Art und Weise.
Aber laßt uns alle eine schwarze Schleife tragen, als Zeichen des Schmerzes und Leids über all die verschwundenen und ermordeten Frauen weltweit.
Um ihnen so zu sagen, in allen Sprachen, allen Geografien und allen Kalendern:
Dass sie nicht alleine sind.
Dass sie uns fehlen.
Dass wir sie vermissen.
Dass wir sie nicht vergessen.
Dass wir sie brauchen.
Weil wir Frauen sind, die kämpfen.
Und wir uns nicht verkaufen, nicht ergeben und nicht aufgeben.“

Das ist der weltweite Aufruf für Aktionen am 8. März. Und am 1. März 2020 haben die zapatistischen Frauen der EZLN ebenfalls verkündet, daß sie sich dem Nationalen Frauenstreik in Mexiko am 9. März 2020 anschließen.4

 

به فارسی:

گزارشی از «دومین همایش بین‌المللی زنانی که پیکار می‌کنند»

http://peykar.org/zapatists/1124--l-r-.html


----Frauen-Frankfurt2020.jpg
1 http://enlacezapatista.ezln.org.mx/2019/09/19/convocatoria-al-segundo-encuentro-internacional-de-mujeres-que-luchan/
2 http://enlacezapatista.ezln.org.mx/2019/12/27/palabras-de-las-mujeres-zapatistas-en-la-inauguracion-del-segundo-encuentro-internacional-de-mujeres-que-luchan/
3 http://enlacezapatista.ezln.org.mx/2019/12/31/palabras-de-las-mujeres-zapatistas-en-la-clausura-del-segundo-encuentro-internacional-de-mujeres-que-luchan/
4 http://enlacezapatista.ezln.org.mx/2020/03/01/no-necesitamos-permiso-para-luchar-por-la-vida-las-mujeres-zapatistas-se-unen-al-paro-nacional-del-9-de-marzo/

STAATLICHE REPRESSION UND GESELLSCHAFT

29. Jahrestag der Massenhinrichtungen im Iran

Frankfurt, 22.11.2017

Ich bedanke mich für die Einladung bei dieser Veranstaltung zum 29. Jahrestag der Massenhinrichtungen im Iran zu sprechen.

Ich möchte Überlegungen mit euch teilen, zum Thema politische/staatliche Repression, ihren Mechanismen, Auswirkungen auf die Gesellschaft und das Kollektiv und Überlegungen zum Erinnern.

Staatliche Repression ist ein Thema, das mich seit vielen Jahren persönlich, politisch und beruflich bewegt und begleitet. Wie es der Zufall will, habe ich 2006 erstmals auf einer solchen Veranstaltung hier in Frankfurt gesprochen, damals zum 18. Jahrestag der Massenhinrichtungen. Mein Thema war: Sexuelle Folter und kollektiver Widerstand am Beispiel Mexiko – San Salvador Atenco. Damals habe ich über den Kampf der im Mai 2006 verhafteten und gefolterten Frauen gesprochen, die nach diesen schrecklichen Erlebnissen den Mut hatten, öffentlich über ihre sexuelle Folter zu sprechen, die Verantwortlichen zu benennen und den langen Weg vor Gericht zu gehen – nicht aus Vertrauen in die juristischen Institutionen oder aus Vertrauen in eine Gerechtigkeit, die vom Staat kommt, sondern aus der Überzeugung heraus, daß man nicht schweigen darf. Letzte Woche, 11 Jahre später, ist der Fall vor dem Interamerikanischen Gerichtshof für Menschenrechte verhandelt worden, die Frauen haben dort ihre Anklage erhoben, sie haben ihre Geschichte nochmals erzählt, alle Beweise wurden nochmals aufgerollt und es wird endlich eine Verurteilung des mexikanischen Staates geben. Aber es waren 11 lange Jahre, 11 Jahre, die vergangen sind von dem Tag, an dem sie gefoltert wurden bis zum heutigen Tag, an dem sie vor dieser Instanz sind, an dem sie diese Form der Gerechtigkeit erhalten werden. Die Frauen haben in diesen 11 Jahren vielfältige Widerstände überwunden, haben direkten und indirekten Bedrohungen und Anfeindungen getrotzt, alle Angebote des Staates – und es gab viele: freundliche und unfreundliche - auf eine außergerichtliche Lösung oder Abfindungen abgelehnt und immer wieder betont, daß es um die ernsthafte Aufklärung, um die Bestrafung aller direkten und indirekten Verantwortlichen, daß es um ihre Würde geht.

Und so froh mich das macht, daß nach so langer Zeit zumindest diese Form der Gerechtigkeit erlangt wurde, was sind 11 Jahre gegenüber 29 Jahren, 40 Jahren, gegenüber all den Ewigkeiten, die Menschen warten müssen auf eine Gerechtigkeit, die möglicherweise niemals kommen wird.

Ich verneige mich vor all den mutigen Frauen und Männern, die in verschiedenen Jahrhunderten auf verschiedenen Kontinenten für Gerechtigkeit, Freiheit und Gleichheit gekämpft haben und kämpfen und dabei die eigene Sicherheit und das eigene Leben aufs Spiel gesetzt haben.

Repression ist nicht beschränkt auf die sogenannten autoritären Regime oder Diktaturen. In den letzten Jahrzehnten konnten wir weltweit – und auch in Europa – die zunehmende Militarisierung und die repressiven Dynamiken, die damit einhergehen, beobachten. Auch in den sogenannten demokratischen Staaten ist die Repression von Seiten der Polizei, des Militärs, der Justiz, der Gefängnisse keine Ausnahme. Die verschiedenen Methoden der Repression reichen von Einschränkungen der Grundrechte auf Meinungs- und Versammlungsfreiheit, Polizeigewalt bei Demonstrationen, Strafverfolgung, Gefängnis, bis hin zu Folter, Verschwindenlassen und Hinrichtungen. Ob und in welchem Maße sie zum Einsatz kommt, ist keine Frage davon, ob es sich um ein autoritäres Regime oder eine sog. Demokratie handelt, sondern ist nur abhängig vom aktuellen Kräfteverhältnis in der Gesellschaft, dem Ausmaß des sozialen Widerstandes und der Einschätzung des Staates welche Gefahr von diesem genau in diesem Moment ausgeht. Repression ist immer eine Option und wird von allen Staaten durchgängig und durch alle Jahrhunderte angewandt. Auf jeden Fall dient sie der Herrschaftssicherung, der Stabilisierung bestehender Machtstrukturen und der Durchsetzung politisch-wirtschaftlicher Interessen der Herrschenden. Solange es ein ausbeuterisches System gibt, das auf Ungleichheit und Dominanz einer Gruppe über die andere basiert, wird es staatliche Repression geben und der Blick in die Geschichte zeigt die Kontinuität der repressiven Strategien. Wenn wir Folter und Hinrichtungen als Beispiele für die grausamsten und zerstörerischsten Formen der Repression nehmen: die Kreuzigungen des Römischen Reichs all derer die sich gegen ihr Imperium auflehnten; die Inquisition, die jegliche Gedanken verfolgte, die von der herrschenden Lehre abwichen; die spanische Conquista im amerikanischen Kontinent; die Gräueltaten der Briten in ihren Kolonien; der Genozid der Nazis an Sinti und Roma, Juden, Homosexuellen, Kommunisten; die französische Barbarei in Algerien; die Diktaturen in Lateinamerika und weltweit unterstützt und getragen durch die USA, Europa und transnationale Konzerne. Und wir könnten die Liste noch um einiges ergänzen...

Aber auch hier im Herzen von Europa: die Isolationshaft, ist ein deutsches Produkt. Die Zwangsernährung von Hungerstreikenden, die Polizeigewalt bei Demonstrationen, die Haftstrafen gegen Menschen, die in Hamburg beim G20 Gipfel demonstriert haben, usw. usw.

Die Repression kristallisiert sich im Einzelnen, der Angriffspunkt der Repression ist der Einzelne. So soll die Folter unermeßlichen körperlichen und psychischen Schmerz erzeugen. Sie soll die Persönlichkeit, die Identität des Gefolterten brechen, seine Überzeugungen auslöschen, ihm das Gefühl des Menschseins, den eigenen Willen und seine Würde rauben. Um ihn dann als gebrochenen Menschen zurückzulassen, abschreckendes und demoralisierendes Beispiel für alle, die möglicherweise ähnliche Ideen oder Aktivitäten an den Tag legen oder legen könnten.

Staatliche Repression in all ihren Formen ist aber niemals nur gegen den einzelnen gerichtet, sie hat immer auch das soziale Umfeld, die politische Bezugsgruppe sowie die Gesellschaft als ganzes im Blick. Das übergreifende Ziel der Repression ist, die Strukturen, die Organisierungen, die Bewegungen und letztlich die Gesellschaft als ganzes zu treffen.

Denn wenn Repression dazu dient, die Macht einer Gruppe, einer Klasse, zu erhalten, dann muß man die gesamte Gesellschaft dominieren. Es reicht nicht, Einzelne zu dominieren, es geht um alle.!

Der Einsatz von Pfefferspray oder Schlagstöcken bei einer Demonstration, die Prozesse, Isolationshaft, etc. trifft einzelne, gemeint sind wir aber stets alle. Und natürlich macht es etwas mit uns allen, wenn wir die Bilder der massiven Gewalttaten der Polizisten in Hamburg sehen. Auch wenn wir nicht dort waren, läßt uns das nicht kalt und das nächste Mal wenn wir uns überlegen, zu einer Demonstration zu gehen oder nicht, dann haben wir natürlich auch genau diese Bilder im Kopf.Das Ziel der staatlichen Repression zielt also sowohl darauf ab, die Überzeugungen des einzelnen zu zerstören, aber genauso geht es darum, kollektive Prozesse zu verhindern oder aufzuhalten. Das wird aufgegriffen in dem Satz: Wenn es einen von uns trifft, trifft es uns alle!

Jeder Prozess der Organisierung gegen bestehende Mißstände ist verbunden mit der Entstehung eines sozialen solidarischen Netzwerkes, eines kollektiven Prozesses und einer gemeinsamen Praxis. Diese kollektiven Prozesse geben uns Kraft und Stärke und sie erzeugen eine Einheit zwischen uns. Und genau diese kollektiven Prozesse, die Stärke und Einheit, die Solidarität unter uns, wird vom Staat gefürchtet und genau dagegen versucht er sich zu wehren.

Die Grausamkeiten gegen einzelne sollen auch alle anderen einschüchtern, lähmen, verunsichern und demoralisieren. Wie funktioniert das?Die Machtdemonstration des Staates schürt die Angst vor staatlicher Repression in uns allen. Die Angst daß einem das gleiche Schicksal droht, wird hier zu einem wichtigen Faktor der Kontrolle der Gesellschaft. In den Zeiten systematischer Repression kenn jeder jemandem, dem so etwas schon passiert ist, kenn jeder eine Familie, die einen Gefangenen, einen Gefolterten, einen Hingerichteten hat. Das bedeutet, die Angst ist für jeden spürbar und ergreift damit die gesamte Gesellschaft.

Gleichzeitig zu diesen direkten Mechanismen, die Angst machen, läuft die Propagandamaschine auf Hochtouren: der öffentliche Diskurs rechtfertigt die repressiven Maßnahmen mit der Verteidigung der inneren Sicherheit. Dafür müssen wir auch nicht bis in die Diktaturen zurückschauen, wir sehen das genauso in der Demokratie. Die Benutzung von Begriffen wie Subversive, Kommunisten, Gewalttäter, Radikale, Ungläubige, Vaterlandsverräter, etc. dienen dazu, die Repression zu rechtfertigen, die Opfer der Repression zu isolieren und letztlich zu suggerieren, daß sie die Schuld an dem repressiven Vorgehen des Staates tragen. Im öffentlichen Diskurs ist der Schwarze Block immer selbst schuld daran, daß er angegriffen und geschlagen wird. Und auch der Diskurs in den lateinamerikanischen Diktaturen drehte sich darum, daß die Staaten sich vor dem inneren Feind schützen müssen.

Alle diese Mechanismen gehören zu dem Konzept der psychologischen Kriegsführung.

Ein drittes wichtiges Element in der Strategie der Repression ist die Straflosigkeit. Die systematische Straflosigkeit der Verantwortlichen für die Verletzung der Grundrechte, der Menschenwürde oder Verbrechen gegen die Menschlichkeit zementiert die Machtverhältnisse und demonstriert die Unangreifbarkeit der Mächtigen.

Mit diesen Überlegungen wollte ich zeigen, in welcher Form und mit welchen Strategien die systematische staatliche Repression gegen Widerstand und Organisierung einen Einfluß auf die gesamte Gesellschaft hat.

Staatliche Repression will auslöschen: Überzeugungen, Organisierungen, Kampf, Widerstand. UND zusätzlich soll die Erinnerungen daran aus dem kollektiven Gedächtnis gelöscht werden.

Auch deshalb beinhaltet der Widerstand und Kampf gegen die Repression die Erinnerung an all jene, die in diesem Kampf ihr Leben gelassen haben. Bei der Erinnerung geht es nicht darum, an die Repression zu erinnern, obwohl es sich manchmal so anhört. Wenn wir Jahrestage begehen, dann sagen wir oft, wir begehen den 10. Jahrestag der Massaker, der 10. Jahrestag der Folterungen oder der 10. Jahrestag der Hinrichtungen. Aber unsere Erinnerung muß die Erinnerung an die Menschen sein. Es muß die Erinnerung an ihre Kämpfe sein. Es muß die Erinnerung an ihre Träume sein und die Erfolge, die sie in ihren Kämpfen gehabt haben. Sonst ist es keine Erinnerung, sondern wir tun dem Staat einen Gefallen.

Wir wollen, daß die Menschen in unseren Erinnerungen und unseren Aktionen weiterleben, nicht als Opfer sondern als Akteure, als Menschen, die ihr Schicksal in die eigene Hand genommen haben, die das Risiko vor Augen hatten und bereit waren, ihr Leben aufs Spiel zu setzen.

Wenn das die Grundlage ist für unsere Erinnerung, dann wird Erinnerung zur politischen Aktion.

Dann wird Erinnerung zu einem Akt des politischen Widerstands.

Dafür muß aber Erinnerung ein kollektiver Prozess sein. Ein kollektiver Prozess bedeutet Verbindung zwischen uns zu schaffen und zwischen uns entstehen zu lassen.

Erinnerung muß eine Würdigung der Überzeugungen und des Kampfes der Gestorbenen sein. Deshalb kann Erinnerung niemals nur etwas mit der Vergangenheit zu tun haben. Erinnerung muß sich immer auch auf die Gegenwart beziehen.

Ich bin überzeugt davon, daß Erinnerung an KämpferInnen, auch wenn sie vor vielen Jahren gefallen sind, immer auch die Verbindung herstellen muß zu den Kämpfen, die wir heute führen. Wir, die uns heute erinnern, aber wir, die wir heute leben und kämpfen. Eine solidarische und kollektive Erinnerung bedeutet damit auch, sich auf die heutigen Opfer der Repression zu beziehen und in die heutigen Kämpfe einzugreifen. Wenn wir das schaffen, dann sind wir dem Ziel der Repression tatsächlich entgegengetreten und dann macht uns die Repression nicht schwach, sondern sie hilft uns dabei, stark zu bleiben.

In diesem Sinne könnte ein 30. Jahrestag vielleicht nicht der 30. Jahrestag der Massaker sein, sondern der Jahrestag der Träume, der Kämpfe, des Widerstands all derer sein, die heute nicht mehr da sind.

 

Vielen Dank.

Je suis l’un des animateurs d’EuroPalestine, une association créée il y a quinze ans, lorsque, comme pour pas mal d’autres amis du peuple palestinien, le mirage des accords d’Oslo et du prétendu ‘processus de paix’ s’est dissipé, et que nous avons constaté ce qui aurait dû être une évidence, à savoir qu’Israël n’avait jamais eu l’intention de faire de concessions, même de manière limitée, au mouvement de libération nationale du peuple palestinien.

Nous avons fait la connaissance de Torab quelque temps après, vers 2005 si ma mémoire ne me trahit pas. Torah nous a longuement expliqué sa trajectoire militante, en insistant sur le fait que tout en étant bien entendu investi dans la situation et la lutte en direction de l’Iran, il avait toujours considéré la Palestine comme un enjeu majeur pour tout internationaliste conséquent, ce qu’il était au plus profond de lui-même.

A EuroPalestine, où il participait régulièrement aux manifestations de rue et réunions organisées à la librairie Résistances, tous ceux qui l’ont fréquenté ont pu apprécier sa curiosité permanente pour les affaires de Palestine, et se grande générosité, bien que celle-ci fut dispensée en toute discrétion.

J’ai le vif souvenir de cette journée de septembre 2009, où nous étions partis à plus de 100, de France et de Belgique, accompagner la jeune Gazaouie Amira al Karem, terriblement blessée par les bombardements israéliens du début de l’année (l’opération dite « Plomb Durci », qui fit plus de 1.400 morts dans la population palestinienne), pour porter plainte contre l’Etat d’Israël auprès de la Cour Pénale Internationale à La Haye (Pays-Bas).

Ce fut un voyage éprouvant pour Torab puisque la police hollandaise, probablement orientée par les services israéliens, bloqua nos autocars pendant plus d’une heure, exigeant de voir les papiers de chacun des passagers. Par mesure de prudence, Torab dut s’éclipser, et on lui raconta le reste de la journée une fois rentrés à Paris.

La suite, vous la connaissez malheureusement. Quelque temps après, la maladie commença à s’installer. Torah continua néanmoins chaque fois qu’il le put de venir à nos réunions, et ce jusqu’à son hospitalisation à Limeil-Brévannes.

Habib, en m’annonçant la triste nouvelle,  m’a appris que le soir même précédant son décès, Torab travaillait encore à la traduction d’un papier sur le mouvement de boycott d’Israël, et sa répression par le gouvernement français.

Nous tâcherons pour notre part d’être fidèles à ta mémoire, Torab, en poursuivant la lutte contre le colonialisme et l’apartheid.

Merci à tous.

Nicolas Shahshahani

C’est avec beaucoup de tristesse que j’ai appris le décès de Torab, que je considérais à la fois comme un camarade et un ami.

J’ai rencontré Torab pour la première fois il y a près de quinze ans, dans les cercles intellectuels marxistes de Paris à l’époque où j’y résidais comme lui. Il avait veillé à ce que mon ouvrage de 2002, Le Choc des barbaries, soit traduit en farsi.
Nous avions eu plusieurs rencontres depuis lors, toujours conviviales. Torab était un personnage d’une grande affabilité, comme peut le confirmer quiconque l’a personnellement connu.
C’était aussi un homme de grande culture, mais d’une culture que sa modestie, tout aussi grande, cachait soigneusement. J’étais particulièrement fasciné par sa connaissance exceptionnelle de la théologie islamique et lui ai souvent exprimé mon vif souhait qu’il écrive sur ce sujet, sur lequel très peu de penseurs marxistes ont la culture qu’il avait.
J’espère qu’il a laissé des écrits destinés à publication posthume.
Torab n’est plus, mais son souvenir est impérissable.
Gilbert Achcar

 


پیام ژیلر آشکار
با اندوه فراوان خبر درگذشت تراب را دریافت کردم. او برای من، هم رفیق و هم دوست بود.
برای نخستین‌بار نزدیک به 15 سال   پیش در کانون های روشنفکران مارکسیست با تراب آشنا شدم. او با توجه فراوان امکان انتشار  ترجمه‌ی فارسیِ کتاب «جدال دو توحش» را میسر ساخت. ​
بعدها، ما چندین بار دیدارهای صمیمانه داشتیم. تراب شخصیت توانائی بود و همه کسانی که او را می شناختند، حتما آن را گواهی خواهند کرد. او مردی بسیار با فرهنگ بود. اما فروتنی او که همان‌قدر بزرگ بود، به دقت ان را می پوشاند.. من شیقته شناخت استثنائی او از الهیات اسلامی شدم و همواره از او می خواستم که در مورد این موضوع بنویسد. کمتر اندیشمند مارکسیستی، از چنین فرهنگی برخوردار بود.
امیدوارم که از او نوشته های دیگری مانده باشد که پس از مرگش  منتشر شوند.
او در میان ما نیست، اما خاطره‌اش فناناپذیر است.
ژیلبر آشکار
4 فوریه 2016

ژیلبر آشکار: روشنفکر لبنانی-فرانسوی، جامعه شناس، اندیشمند مارکسیست، پژوهشگر مسائل بین‌المللی، استاد مطالعات شرقی و آفریقا در دانشگاه لندن، مولف آثار بسیار مانند «جدال دو توحش»، «جنگ سرد نوین»، «مارکسیسم، ارپانتالیسم، کُسموپولیتیسم»، «انبار باروت خاورمیانه» (با نوام چامسکی).

Á la mémoire de Torab Hagh Shenas
De la part d’Actuel Marx
Paris, le 5 février 2016


Je tiens, au nom de la revue Actuel Marx, à saluer la mémoire de notre camarade Torab Hagh Shenas, une grande figure de la lutte pour l’émancipation humaine du XXe au XXIe siècle.
Nous saluons une vie toute entière engagée dans les tâches politiques et culturelles de la libération des peuples, au grand carrefour du Moyen-Orient, au cœur de la tourmente, dans une perspective universelle. Nous saluons sa haute stature de dirigeant politique révolutionnaire, sa capacité à mobiliser ses camarades dans une résistance sans faille contre les régimes successifs du Shah puis des Ayatollas. Son courage devant les vagues successives de répression. Sa lucidité aux moments décisifs. Sa persévérance en dépit des revers successifs. Et sa conviction, communicative, que de ces combats perdus, naîtront pourtant, parce qu’ils ont été menés jusqu’au bout, de nouvelles espérances, et qu’ils fourniront des repères pour l’avenir.
Nous l’avons régulièrement rencontré lors de nos colloques, auxquels il prenait une part active avec les camarades qui l’entouraient, et à travers les échanges auxquels donnaient lieu ses traductions de textes de philosophes et de chercheurs marxistes. C’était pour nous une fierté. Il poursuivait, dans cet exil, le travail théorique et idéologique qui était le sien depuis le commencement, incessament poursuivi au milieu des luttes et des dangers. Il avait profondément compris les bouleversements du monde, et la nécessité de reprendre la cause des classes et des peuples opprimés sur des bases nouvelles. Jusqu’au bout il aura été à l’avant-garde.
Nous avons apprécié sa modestie, sa simplicité, la fraternité charismatique qui émanait de lui. Nous nous associons à la peine de ses camarades, que nous assurons de toute notre solidarité.

Jacques Bidet

 

از طرف اَکتوئِل مارکس

پاریس، ۵ فوریه ۲۰۱۶

درود ما معطوف به حیاتی مملو از تعهد است که با چشم اندازی جهانشمول، خود را تماماٌ  وقف وظایفِ سیاسی و فرهنگی در راه رهایی خلق ها  نمود، آنهم در تقاطع بزرگ خاورمیانه و شرایط  پر تشنج و تنش آن.
 درود بر قدرت و کفایتِ رهبریِ سیاسی و انقلابی اش، بر توانایی بسیج رفقایش در مقاومتی بی تزلزل، علیه رژیم شاه و سپس رژیم آیت الله ها، بر شهامت اش در برابر امواجِ متواتر سرکوب، بر روشن بینی و قاطعیت اش در لحظات تعیین کننده،  بر پشتکارش علیرغم ناسازگاری های مکرر.
درود بر اعتقاد راسخ او که به دیگران نیز سرایت می کرد و از آنجا که او مبارزاتش را تا به آخر پیش می برد، همچون ققنوس از بستر خاکستر نبردهای مغلوب، امیدهایی نوین دوباره زاده خواهد گشت که معیار و شاخصهایی برای آینده فراهم خواهند نمود.
 ما با تراب حق شناس بطور مرتب در کنفرانس های اکتویل مارکس دیدارو تبادل داشتیم ؛ او و رفقایش، که همواره  گرد او بودند، در جریان این کنفرانس ها به نحوی بسیار فعالانه حضور داشتند. فعالیت و تبادلاتی که به ترجمه هایش از متون فلاسفه و محققین مارکسیست منتهی شد. این برای اکتویل مارکس افتخاری بزرگ بود. تراب  دراین تبعید، نه تنها کارنظری وایدئولوژیکی را که ازهمان آغازفعالیت پیش گرفته بود، دنبال می کرد ، بلکه انها را پیوسته درمیان مبارزات و خطرات ادامه داد. او عمیقا بر تحولات جهان اشراف داشت و نیاز به از سرگیری آرمان طبقات و خلق های ستمدیده را،  بر پایه هایی نوین، بخوبی درک کرده بود. او تا پایان عنصری پیشرو  و متقدم باقی ماند.
ما ارزش تواضع و سادگی او را به خوبی دانستیم  و احساس برادری خاصی ​را که از این شخصیت جذاب می تراوید حس می کردیم.
 ما خود را در غم و رنج رفقایش شریک میدانیم وهمبستگی مان را با آنان ابراز میداریم.

ژاک بیده
 اکتوئل مارکس

 

چطور می توان گفت به ما مربوط نیست؟ چطور می توان سرکوب روزانه و مستمر ملتی را نادیده گرفت؟

"ما مرغهای طوفان آینده ایم" – لولا لافون نویسندهء فرانسوی

از انجمن همبستگی سوسیالیستی با کارگران در ایران
یک بررسی به زبان انگلیسی از فریدا آفاری در باره ی ترجمه فارسی کاپیتال - به قلم حسن مرتضوی
به نقل از سایت ایرانیان

ضربة خامنه ئي علی الاصلاحیین:

خطوة هامة نحو الغاء الجمهوریة

و اقامة »الحكم الاسلامي« في ایران!

 

تراب حق شناس

منذ سنوات و الصراع علی السلطة یشتد حینا و یهدأ حینا، الا أن هذا الصراع بما له من أهمیة حیویة لمصیر النظام ككل یقترب الی نقطة الانفجار. والرهان بجمیع ابعاده لیس بسیطاً یمكن إخفاؤه بمصالحة بین الطرفین كما حاول الخمینی مراراً عن طریق فتاویه و اوامره بالوحدة »المقدسة« في مواجهة الاعداء في الخارج او الداخل. القراءات المختلفة للاسلام و استیعاب »الجمهوریة الاسلامیة« كنظام سیاسي، كان سبباً في شن الحملات من هذا الطرف علی ذاك و أیام الهدوء النسبي بین الطرفین هي أیام الحرب الشرسة (عامي 80 و 81) علی المعارضة الیساریة التي أودت بحیاة عشرات الالاف من المثقفین و الشباب - و كذلك سنوات الحرب مع العراق خاصة في بدایتها. اما فیما یخص القضایا الاخری فقد كانت توجد دائماً صراعات و خلافات بین أجنحة النظام من جهة و بین النظام و فئات الشعب المتطلعة الی حیاة أفضل من جهة اخری. و نقطة الضعف هذه تجیئ من نقطة قوة النظام ألا و هي نظریة ولایة الفقیه الدخیلة حسب رأي البعض علی الفقه الشیعي.

طرح الخمیني هذه النظریة في حلقات دروسه بمدینة النجف عندما كان منفیاً هناك و بعد أن نقل بعض طلبته الكلام المسجل الی الكتابة، نشر في كتاب في اواخر الستینات بعنوان »حكومت اسلامی« (الحكومة الاسلامية). و جدیر بالذكر أن الكتاب قبل نشره كان ملیئاً بتعابیر مهترئة لاتناسب اوساط المثقفین و المعارضة. فقام احد معارضي نظام الشاه آنذاك الذي كان قریباً من الخمیني و تلامیذه في العراق، باعادة كتابة الدروس باسلوب اكثر قبولاً في اوساط المعارضة و طبع الكتاب الا أن الخمیني لم یرضَ بالتغییرالذي أُدخل علیه و أمر بتدمیر جمیع نسخ الكتاب و رمي جمیعها في الفرات و بعد هذا الحادث طُبع الكتاب من جدید في بیروت. الا أن أولویة النضال ضد نظام الشاه صرفت انتباه المعارضة عن خطورة مقولة ولایة الفقیه و تناقضها الكامل مع الدیمقراطیة التي كان الجمیع یتطلع الیها. فالهدف الاساسي للمعارضة الدینیة او الیساریة لم یكن الا اسقاط نظام الشاه، اما التفكیر في البدیل كان بعیداً جداً عن اهتمامات الناس. و هذا خطأ قاتل سببه التخلف الفكري السائد في اوساط المعارضة و دكتاتوریة الشاه التي لم تكن تسمح یوماً بالنقاش الحر للبدائل.

سقط الشاه في فبرایر 1979 و لكن الخمیني و أنصاره لم یكونوا یجرأوا بعد علی طرح  ولایة الفقیه كنظام بدیل للملكیة. فالمجلس النیابي الاول لم یوصف في البدایة ب »الاسلامي« (بل مجلس الشوری الوطني) و كذلك القضاء و الجامعة ... إلا أن »أسلمة« المؤسسات تمّت تدریجیاً حسب »مخطط« لم یكن علی الأرجح مقبولاً حتی من رجال الدین الخمینیین أنفسهم. فبعض الكبار من رجال الدین أمثال آیة الله شریعت مداري الاهم فقهیاً و الاقدم من الخمیني كان ضد ولایة الفقیه و كذلك آیة الله كُلبایكاني و آیة الله ابوالفضل زنجاني و آیة الله محمود طالقاني ذي الشعبیة الواسعة. إلا أن الخمیني سحق الجمیع و أزالهم من طریقه بعد ترسخ أقدامه.

اما في الاطار السیاسي فقد كان مهدي بازركان رئیس حركة تحریر ایران المعارضة اللیبرالیة الذي عینه الخمیني رئیساً للوزراء یرفض ولایة الفقیه لكنه كان یبرر سكوته عنها بالقول »أن ولایة الفقیه زي خیط علی قامة الخمیني فقط«. و قد نشرت حركة تحریر ایران بعد عزل بازركان كتاباً یدحض فیه نظریة ولایة الفقیه. و ابوالحسن بني صدراول رئیس للجمهوریة الاسلامیة الذي كان الخمیني یسمیه »ابنه الروحي«، هو أیضاً لم یقبل عملیاً بولایة الفقیه أي سیطرة رجال الدین علی جمیع مقالید السلطة. و كان عدم قبول ولایة الفقیه سبب الصراع بین حكومة بازركان و رجال الدین الذي أدی الی اسقاطه بعد 9‏ أشهر من الحكم. و كذلك بین بني صدر و حزب الجمهوریة الاسلامیة.

فشعار حزب الله الذي رفعه خلال أكثر من 20 سنة في مواجهة أي تحرك شعبي أو إصلاحي هو »مرگ بر ضد ولایت فقیه« (الموت لمعارضي ولایة الفقیه) مهّد الطریق لإسكات أي صوت ینتقد شیئاً یمس جوهر دكتاتوریة الفقیه و آخر حلقة من حلقات هذا الصراع كان من نصیب الاصلاحیین. فبالرغم من قبولهم بالدستور الذي ینص باولویة ولایة الفقیه و إذن بولایة الفقیه المطلقة، إلا أن المتشددین یأخذون علیهم عدم اعتناقهم الصادق بهذه النظریة. فالمتشددون الذین من مصلحتهم استمرار النظام تحت  سیطرة رجال الدین و الذین یحتفظون بالقضاء و الجیش و الحرس الثوري و اموالاً هائلة و مؤسسات كبیرة تسیطر كل واحدة منها علی المئات من المعامل و المصانع و محلات تجاریة یشنون كل یوم حملات ضد الاصلاحیین و یزرعون في طریقهم ألغاماً تشل حركتهم. منذ اكثر من ثلاث سنوات و حركة اصلاح النظام من داخله التي یحاولها خاتمي مشلولة تماماً أدی الی انخفاض شعبیته و یأس الجماهیر المغلوبة علی أمرها من أي اصلاح ظنوا - في غیاب أي بدیل آخر - أنه قد یتم من داخل النظام.

ان التناقض الحاد بین الدیمقراطیة و فكرة ولایة الفقیه التي یشبّهها الخمیني بولایة العاقل علی المجانین و الاطفال، أي الشعب في نظره قاصر لابد من فرض الوصایة علیه كالمجانین و الاطفال، هو السبب الاساسي لكل هذه الصراعات المتواصلة. فالاصلاحیون لهم قراءتهم للاسلام و یذهبون بعیداً في تأویلاتهم للنص لیصلوا الی نوع من المصالحة بین الاسلام و الحداثة و الدیمقراطیة الا أن میزان القوی لیس في صالحهم. فالمتشددون لهم أجهزتهم الامنیة التي لاتتورع عن الاقدام بأي عمل من شأنه اسكات و تصفیة المعارضین من اغلاق الصحف و منع التجمعات، الی الاغتیالات ...، و القضاء الذي یسیطر علیه المحافظون كلیاً یقوم باعتقال و سجن المعارضة و تبرئة الجناة كما حصل فی حادث الهجوم علی الطلاب تموز (یولیو) 1999 و ادانة الطلاب المضروبین یذكّر بمقولة شاعرنا سعدي الشیرازي: »انظروا الی هؤلاء الجناة الذین أطلقوا زمام الكلاب و حالوا دون اقتلاع الضحایا الحجارة«.

یمكننا القول باختصار إن تجربة »ولایة الفقیه« التي كابدها الایرانیون لا مثیل لها في التاریخ الاسلامي. هذه التجربة المریرة أوصلت العدید من رجال الدین الی اعادة النظر في جدوی و صحة هذه النظریة علی رأسهم آیة الله حسین علی منتظری الذي كان من منظّري ولایة الفقیه و كان الخمیني قد عینه خلیفة له، الا أنه الیوم یعارض نظریة ولایة الفقیه المطلقة.

الحلقة الاخیرة للصراع هي رسالة خامنه ئي الی المجلس النیابي (الذي یسیطر علیه عددیاً الاصلاحیون) لمنعه من مناقشة اصلاح قانون المطبوعات و الصحف الذي تم بموجبه إغلاق 24 صحیفة و الذي كان الاصلاحیون في معركتهم الانتخابیة یؤكدون أنه سیكون أول موضوع سیناقش في المجلس. و الطریف أن رئیس المجلس مهدي كرّوبي، صرّح في بدایة الجلسة أن النقاش حول قانون المطبوعات یجب حذفه من جدول الاعمال. و لما واجه اسئلة و اعتراضات عدة من الاصلاحیین قال أنه تلقی »حكماً حكومیاً« (حكم حكومتی بالفارسیة) بهذا الشأن. و جدیر بالذكر أن هذا التعبیر جدید بكل معنی الكلمة و لم یسبق أن استخدم من قبل رسمیاً. ماذا یعني أن یتلقی المجلس النیابي المنتخب من الشعب »حكماً« أي أمراً حكومیاً بأن یفعل كذا و كذا؟ و أخیراً جاء رده لیعلن أن الولي الفقیه قد »أرسل لنا رسالة یطلب منا عدم الدخول في هذا النقاش«  لتغییر قانون المطبوعات و أضاف كروبي أن »هذا هو نظام ولایة الفقیه المطلقة«.

اما من أین أتی تعبیر »حكم حكومتي«؟ جاء من انزعاج المتشددین من وصف النظام بالجمهوري. ذلك أن النظام الجمهوري یتناقض مع ولایة الفقیه. هذه هي نقطة الضعف التي یعاني منها النظام و الذي كانت المعارضة الیساریة و الدیمقراطیة تذكّر بها و تنتقدها منذ الیوم الاول لحكم الخمیني و نالها ما نالها من اضطهاد فظیع بسبب ذلك. سبق لآیة الله مهدوي كني رئیس جمعیة رجال الدین (روحانیت) و هو من أقطاب المتشددین، أن صرح قبل عدة سنوات »أن نظامنا الاسلامي یجب أن یسمی في المستقبل الحكم الاسلامي (حكومت اسلامی) بمعنی أنه یجب التخلص من كلمة الجمهوریة و بدیهي أنه یقصد بذلك أنه بعد اقرار »الحكم الاسلامي« علی غرار الخلافة الاسلامیة لا تبقی حاجة الی الانتخابات و مشاركة الشعب لان الخلیفة لایعزله الا الموت. فالامور تقرر من قِبل الحاكم - الولي الفقیه - و الشعب علیه أن ینفذ حكم الله الذي یأتي من الفقیه ولي الامر. ألیس هذا التعبیر أقرب الی تعبیر الخمیني حین عنونَ كتابه »حكومت اسلامی«؟

لقد كشف رئیس المجلس، مهدي كروبي، منذ الیوم الاول ما فی طبیعة هذا النظام من تناقض مع الجمهوریة و حكم الشعب. لقد قام آیة الله علي خامنه ئي، الولي الفقیه بتوجیه رسالته هذه الی المجلس إثر جلسة حضرها أیضاً رفسنجاني و آیة الله محمود شاهرودي و محمد خاتمي و یبدو أن هذا الاخیر لم یتمكن من التفوه بشیئ. موقف خامنه ئي هو انقلاب علی الاصلاحیین و علی خاتمي بالذات الذي یعرف أن الریاح تجري بما لاتشتهي سفن الاصلاحیین و لذلك ربما سكت للمرة الالف و أغمض عینیه علی العقبات الكأداء التي توضع في طریق تنفیذ ما وعد به حین كان مرشحاً لرئاسة الجمهوریة و یمكن أنه یری أن مصلحته هي في مجاراة المحافظین الذین مازالت لهم الید الطولی، لكن الی متی؟

تمكن خامنه ئي أن یخطو خطوة هامة نحو الحكم الاسلامي التیوقراطي الذي لایحسب أي حساب لرأي الشعب. ألم یؤكد الخمیني أنه »إذا اجتمع الشعب كله علی أمر و كنت أنا ضد موقفه فالحق یبقی معي«؟

یمكننا تشبیه هذا الصراع المحتدم بین الاصلاحیین و المتشددین كصراع بین سفینتین علی بحر متلاطم الامواج. هذا البحر هو الشعب الایراني الذي أتعبته ال 22 عاماً من »حكومت اسلامی« التي غدرت بكل وعودها. هذا الشعب یمكنه أن یفاجئ في أیة لحظة الجمیع في ایران و في العالم.

----------------

كاتب ایراني

[منشور فی الحیاة 20 آب (اغسطس) 2000]

حینما تسلّم آیة الله سید محمود شاهرودي في عام 1999 منصب رئاسة السلطة القضائیة خلفاً لآیة الله محمد یزدي صرّح بالحرف أنه تسلم »خراباً« و وعد باصلاح القضاء الاسلامي في ایران. كانت الملفات المعلقة و المكدسة منذ سنوات التي تنتظر البت فیها تتعلق بالشكاوی ضد الفساد و المحسوبیة و الرشوة و سلسلة الاغتیالات ضد المعارضین و المثقفین في الداخل و الخارج.

و جدیر بالذكر أن التوق الی العدل لدی الایرانیین، كغیرهم من الشعوب المقهورة، تمتد جذوره الی التاریخ القدیم. فما من عمل تعرض للشك و النفور و اللعن عند عامة الناس مثل القضاء او القضاة أنفسهم. یشهد علی ذلك التراث الادبي الفارسي قدیماً و حدیثاً و یكفي أن نشیر الی أن الشعار الشعبي الاساسي للثورة الدستوریة فی العقد الاول من القرن العشرین كان إقامة »عدالتخانه« (بیت العدل) كما أنه لیس من قبیل الصدف أن البنایة الاولی للمجلس النیابي الایراني (مجلس شورای ملی) في ساحة بهارستان بطهران، كانت تتصدر مدخلها الرئیسي عبارة »عدل مظفر« (اي العدل المظفری، نسبة الی مظفر الدین شاه و تدل العبارة حسب الارقام الابجدیة علی عام 1324 الهجري / 1906 المیلادي). الا أن حكم رضا شاه و ابنه محمد رضا الذي  استمر حتی عام 1979، خیب كل آمال الایرانیین في الحصول علی العدل الذي هو في رأیهم و في الواقع، جوهر الدیمقراطیة و النظام البرلماني.

و قبل سقوط الشاه كانت المعارضة تشكو من غیاب العدالة و كانت المحاكم تسمی، طعناً فیها و لعباً بالكلمات، بأنها »بیدادگاه« بدلاً من »دادگاه« (اي موقع الظلم بدلاً من موقع العدل)، كما كانت المعارضة الدینیة بما فیها بعض رجال الدین تعد الناس بإقامة »عدل علي بن ابي طالب« إلا أن النتیجه جاءت عكس التوقعات. و بعد مضي 22 عاماً علی قیام الجمهوریة الاسلامیة و سیطرة الفقهاء وحدهم علی مناصب القضاء و استبدال كل القوانین التي تخص القضایا الفردیة و الجماعیة و التي كانت علمانیة نوعاً ما بقوانین فقهیة، أصبحت الامور أكثر تعقیداً و العدل ظلماً فاحشاً. فطبّقت الجمهوریة الاسلامیة العقوبات البدنیة و سمّت التعذیب في السجون »تعزیراً« و الاعدامات بالجملة »عقاباً الهیاً«. و بعد سنوات من الضغط الشعبي قَبل القضاء بحضور المحامين في المحاكم. و یمكن أن یستغرب القارئ اذا علم أن المدعي العام و القاضي یتمثلان في شخص واحد. كما أن محاكم خاصة مثل محكمة الثورة و محكمة رجال الدین و المحكمة العسكریة و غیرها فتحت الطریق للالتفاف علی القانون، ناهیك عن »الاجتهادات« المتضاربة بین القضاة التي لا تعطي أي انطباع بأن هناك تنفیذاً لقانون معین یجب علی الجمیع اتّباعه، شأن القضاء الحدیث. فقد یعاقب فعل واحد بحكمین متناقضین حسب اجتهاد كل محكمة.

كانت محاكمة المعارضین خاصة في العقد الاول من عمر الجمهوریة الاسلامیة تعقد بسریة تامة و لاتدوم غالباً اكثر من دقائق معدودة ثم یصدر الحكم غالباً بالاعدام و كانت الاسئلة الموجهة الی المتهم قلیلة جداً من نوع: »هل أنت مسلم ام لا؟ هل تصلي أم لا؟ هل أنت شیوعي او منافق (من مجاهدي الشعب) ام لا؟ هل تقبل بسبّ منظمتك و قادتها و بالبراءة من ایدیولوجیتها في التلفزیون ام لا؟« و اذا كان الجواب غیر ما كان القاضي ینتظره كانت تصدر الاشارة بتنفیذ الاعدام فوراً. هكذا كانت الحال بین عامي 1981 و 1988 حیث اعدم الآلاف من المعارضین و جلّهم من الشباب في سجون طهران و المدن الكبری بحیث أدی الامر الی احتجاج آیة الله حسین علی منتظري نائب و ولي عهد الخمیني آنذاك و كان موقفه هذا سبباً لابعاده عن الحكم و حبسه في بیته حتی الآن.

و في عهد خاتمي لم یطرأ أي تغییر في القضاء، قد یكون السبب أن هذه المؤسسة خارجة عن صلاحیاته تماماً. فرئیس السلطة القضائیة یتم تعیینه بأمر من الولي الفقیه و لایمكن أي تغییر في القضاء الا بموافقته هو. و یسیطر المتشددون علی القضاء بشكل كامل و ینظرون و یحكمون في كل الملفات و الشكاوی حسب مصالحهم السیاسیة و الاقتصادیة و أحقادهم الشخصیة. لیس هذا اسلوبهم في التعامل مع سلسلة الاغتیالات التي تمت ضد المعارضین و المثقفین العلمانیین بل حتی في تعاملهم مع القضایا التي تتعلق بالاصلاحیین أیضاً الذین هم من أصحاب النظام.

صرح الرئیس خاتمي یوم 20 من آب الماضي أنه لایعرف شیئاً عن ملف الهجوم المباغت الشرس علی المبیت الجامعي بطهران الذي قتل فیه طالب و جرح و اعتقل المئات. كما لم یسمح لمحامي الدفاع عن الطلاب المضروبین بدراسة ملفات الاتهام و معذلك برّأت المحكمة من هاجموا و سجنت من هوجموا! و تكرر موقف المتشددین هذا حینما نشروا تقریرهم في 14 سبتمبر الجاري عن احداث الشغب التي قام بها »أنصار حزب الله« و الاحتجاج الشعبي ضد تصرفاتهم في مدینة خرم آباد في النصف الاول من سبتمبر. فتقریر »لجنة الرقابة العلیا« أعطی الحق للمتشددین و ندد بالاصلاحیین! ان انتهاك حقوق الدفاع في ایران لا مثیل له الا في الانظمة الفاشیة فقد اعتقل المحامیان شیرین عبادي و حجة الاسلام محسن رهامي لانهما یدافعان عن السیاسیین و المثقفین الذین اغتالهم البولیس السیاسي عام 1988.

ما إن تجرأت صحیفة اصلاحیة بفضح الفساد و الرشوة و الانتهاكات الصارخة للقانون تأمر القضاء باغلاقها فوراً و لكن صحف المتشددین تتهم و تشتم و تحرّض ضد الاصلاحیین بمن فیهم خاتمي نفسه دون عقاب. هذا الكیل بمكیالین الذي یمارسه القضاء أدی الی خیبة أمل الیمة لدی الاصلاحیین ناهیك عن النفور الهائل في الاوساط الشعبیة التي تری أن مَلاك العدل في الجمهوریة الاسلامیة ینظر بعین حولاء. و جدید هذه الاوضاع البائسة التي أصبحت لاتطاق أن رئیس السلطة القضائیة صرح في 10 سبتمبر الجاري أنه بصدد تخفیض عدد الاحكام بالسجن لانه »لایوجد في الاسلام الحكم بالسجن« مما جعل الحقوقیین یتساءلون عما تبطّن تصریحات آیة الله شاهرودي؟ هل ینوي استبدال السجن باحكام الجلد و التعزیر و الاعدام؟ القضاء الاسلامي في ایران سوریالي: جاء في خبر لاذاعة فرنسا الدولي - القسم الفارسي - في بدایة هذا الشهر أنه صدم سائق سیارة أحد المارة فأصاب عینه فأمر قضاء الملالي باقتلاع عینه فوراً!

و هكذا یحق للایرانیین المهددین بسیف هذا القضاء الاسلامي أن یتساءلوا: »هل یحكمنا في فجر القرن الحادي و العشرین الحجاج و زیاد بن ابیه مجتمعین؟«

--------------------

كاتب ایراني

نشر فی الحیاة بتاریخ 3 تشرین الاول ـ اکتوبر 2000 .

نهب ثروات ایران باسم المستضعفین ... دون رقابة

مؤسسات اقتصادیة ایرانیه: هل هی دولة... داخل دولة؟

تراب حق شناس

 

منذ قیام الجمهوریة الاسلامیة استخدمت كلمة المستضعفین المأخوذة من الآیة القرآنیة: »و نرید أن نمن علی الذین استضعفوا في الارض و نجعلهم أئمة و نجعلهم الوارثین«(سورة القصص، الآیة 5‏) كاشارة الی الطبقات الكادحة و المغلوبة علی أمرها مع كثیر من الادعاء أن الجمهوریة الاسلامیة هي دولة المستضعفین و البؤساء الذین حرموا من كل شیئ بحیث یتوجب اعطاء الاولویة لهم و كانت الشعارات الدیماغوجیة و الشعبویة تتردد في كل مكان و كمثال علی هذه الشعارات یكفي ان نورد كلاماً للخمیني بمناسبة اول عید للعمال بعد الثورة (اول مایو 1979)، و في ظروف كانت زاخرة بمطالب ذات طبیعة یساریة حین قال: »كلنا عمال و إن الله عز و جل عامل أیضاً و إني أقبّل ید العمال« و تأسیساً علی المواقف الكلامیة المعلنة لصالح الفقراء و البؤساء قام النظام بمصادرة أموال الشاه و حاشیته و رجالات النظام السابق و بجمع كل المؤسسات الاقتصادیة و التجاریة و العقارات و البنوك و غیرها التابعة لمؤسسة »بهلوي« (بنیاد پهلوي) تحت عنوان »مؤسسة المستضعفین«. و أصبحت المؤسسة هذه اكبر و اغنی المؤسسات الاقتصادیة في ایران، و لها نفوذها الكبیر في كل أرجاء البلاد و كما جاء في كتاب » مدخل لفهم الاقتصاد الایراني« المقرر في المناهج الدراسیة للسنة الاخیرة للمدارس الثانویة حتی العام الماضي أن هذه المؤسسة تضم اكثر من 400 شركة كبیرة للمقاولات تمت مصادرتها و هي تقوم بشق الطرق و الابنیة و السدود و مستودعات الحبوب. أضف الی ذلك الفنادق من الدرجة الاولی بطهران و المحافظات و كذلك الشركات الكبیرة و المعامل التي تصنع البلاط و »السرامیك«. أضف أیضاً ویلاهات و عقارات من محلات و اسواق تجاریة و دور السینما و البنایات و الشقق و معامل البلاستیك و البتروكیمیاویات و مكاتب الخطوط الجویة و استیراد التبغ و الموز و غیرهما. و جدیر بالذكر هنا أنه من المعروف لدی الاوساط الاقتصادیة الایرانیة أن مابین 20 الی 30 بالمئة من انتاج الدخل القومي تخضع لسیطرة مؤسسة المستضعفین.

یدیر المؤسسة محسن رفیق دوست، من أقرباء هاشمي رفسنجاني (رئیس مجلس تشخیص مصلحة النظام) و قد اعلن رفیق دوست أن مؤسسته تخطط للمشاركة في البورصات العالمیة و للاستثمار في بلدان افریقیة. و یوجد ایضاً عدد آخر من المؤسسات مثل مؤسسة جرحی الحرب (بنیاد جانبازان) و مؤسسة الشهید (بنیاد شهید) برئاسة مهدي كروبي (رئیس مجلس الشوری) تسیطر علی غالبیة المستشفیات و منشئات اخری في طهران و المدن الاخری و أخیراً مؤسسة 15 خورداد (بنیاد 15 خرداد) التي یشیر اسمها الی مظاهرات 5‏ یونیو 1963 الصاخبة قامت ضد الشاه و لصالح الخمیني الذي تم اعتقاله علی اثرها و نفیه خارج البلاد الی تركیا و من ثم الی النجف. یرأس هذه المؤسسة آیة الله صانعي الذي أخذ علی عاتقه قتل الكاتب البریطاني سلمان رشدي و أعلن عن عزمه لدفع الملایین من الدولارات لمن ینفذ فتوی الخمیني المعروفة.

والاهم من ذلك كله أن هذه المؤسسات جمیعها خارجة عن رقابة الدولة، ناهیك عن الرقابة الشعبیة، و لاتخضع بأي شكل من الاشكال لأیة محاسبة قانونیة و اداریة. إنها »دولة داخل دولة« تعمل لحساب الجناح المتشدد حیث أغمض القضاء حتی الآن عینیه عن كل الشكاوی التي طرحت في المحاكم ضد هذه المؤسسات. و بدیهي أن هذه الحالة من عدم الرقابة القانونیة تأتي من طبیعة النظام الذي لا یحسب أي حساب للشعب و مصالحه و آرائه و لكن اذا نظرنا الی تاریخ رجال الدین الشیعة الایرانیین نری أنهم و خلال تاریخهم كمؤسسة دینیة منذ العهد الصفوي (القرن السادس عشر) حتی الآن كانوا قد اعتادوا دائماً علی إخفاء ما تحتویه جیوبهم من أموال عن أي سلطة في البلاد. إن المبالغ المالیة المنصوص لها في الشرع مثل الخمس و الزكاة و ردّ المظالم و الهبات و الاوقاف كانت كلها في ید رجال الدین الذین شكلوا شبكات تقوم بجمع الاموال الشرعیة من كل الاطراف و ارسالها الی المجتهد المفتي في النجف أو قم أو مشهد و غیرها من مراكز الحوزات الدینیة. ان الاموال الشرعیة كانت ترسل من الهند و الباكستان و ایران و الكویت و غیرها الی النجف بواسطة أشخاص موثوق بهم و لیس عن طریق البنوك و البرید و كانت تجري صرفها تنفیذاً لأوامر المفتي علی المرافق العامة و الدینیة و علی الاشخاص الذین كانوا من مریدي مجتهد معین. و لم یكن بامكان أي من الحكومات المعنیة معرفة ما یجري حول الكمیات الهائلة من العملة التي تدخل بلادها او تخرج منها. فمثلاً نواب آیة الله حسین بروجردي الذي سیطر علی مرجعیة الشیعة في الخمسینات كانوا یقومون بتحصیل تلك الاموال الشرعیة و كانوا مأذونین لأخذ ما كانوا یحتاجون الیه حسب تقدیراتهم الشخصیة و ارسال الباقي الی مدینة قم حیث كانت دار الافتاء التابعة لبروجردي تقوم بصرف الاموال كمخصّصات للآلاف من طلبة العلوم الدینیة في قم او النجف او في اماكن اخری. و تنطبق هذه الحالة علی باقي المجتهدین مثل آیة الله شریعت مداري الذي كان صاحب النفوذ الاهم بین الآزربیجانیین او الخمیني في الستینات و السبعینات الذي كان مكتبه في مدینة قم یدفع الرواتب و المخصصات الی الآلاف من الطلبة و المدرسین حتی في السنوات التي كان هو شخصیاً في المنفی و لم یكن للشاه أن یعرف من أین تأتي هذه الاموال و كیف یتم صرفها.

هذه العقلیة التي تربّی رجال الدین علیها تنظر الی الاقتصاد و الی میزانیة بلد مثل ایران التي تعدّ اكثر من 60 ملیون نسمة و تمتلك ثروات نفطیة و غازیة و معدنیة هائلة كأنها هي الاموال الشرعیة التي تصلهم كمائدة من السماء و یصعب علیهم أن یخضعوا جیوبهم الی أیة رقابة شعبیة قانونیة. إنهم یصرفونها كما یشاؤون و حیثما یشاؤون و هذا من بین الاسباب التي أدت الیوم و بعد 22 عاماً من حكمهم الی تعمیق الهوة بین الفقراء و الاغنیاء بأضعاف ما كانت موجودة علیه أیام الشاه و نمت فئة من الاغنیاء الجدد من رجال البازار (السند التقلیدي لرجال الدین في ایران) و من رجال الدین و عائلات الحكام و المقربین منهم، تسیطر علی ثروات البلاد و لاتأبه بما یعانی منه ملایین البشر في حیاتهم الیومیة حیث علیهم أن یعملوا یومیاً اكثر من 14 ساعة سعیاً وراء لقمة العیش.

و تتویجاً لكل ما قامت به مؤسسة المستضعفین، قامت مؤخراً بعقد اتفاق نفطي مع شركة صینیة أثار استغراب العدید من المراقبین. فكیف یمكن لبلد یدعي أنه یحترم القانون أن یقبل بوجود مؤسسة لاتخضع لأية رقابة قانونیة تقوم بتوقیع اتفاق مع شركة أجنبیة في مجال الثروة النفطیة. تجدر الاشارة الی أن للشعب الایراني موقف نضالي مشرف حیال تأمیم هذه الثروة النفطیة لایزال محفوراً في الذاكرة الوطنیة و إنها جزء من القطاع العام و خصخصتها لا یمكن أن تتم الا عبر القنوات القانونیة و بصعوبة كبیرة. إن الاجراءات غیر القانونیة التي نُفّذت خلال العقدین الماضیین و التي طالت العدید من الثروات الطبیعیة و الموارد الاخری تمت خلافاً لمصالح الشعب و دون علمه.

فهل ینجح حكام ایران و المتشددون منهم بوجه خاص في تبدید الثروة النفطیة أیضاً هذه المرة و صرفها لصالح اشخاص و فئات قریبة للحكم لكن دائماً باسم المستضعفین؟

-----------------------

كاتب ایراني

نشر فی الحیاة بتاریخ 12 ایلول ـ سبتمبر 2000

 ایران: رفسنجاني في مأزق أم النظام؟

 یعیش المجتمع الایراني أزمة حادة و یزداد الصراع بین الحكام و المحكومین عمقاً و اتساعاً. إلا أن الصحف و الاذاعات لاتتطرق علی الاغلب الی هذا الصراع العام بل الی صراع محدود یتفاقم هو أیضاً كل یوم بین جناحي النظام اي المتشددین و الاصلاحیین. و هنا یجب القول إن هذا الصراع الاصغر المحدود لیس »زوبعة في فنجان« بل یهدف الی الاحتفاظ بمصالح النظام ككل من جهة و بمصالح كل طرف من أطراف الصراع سواءاً سمي یساراً أو یمیناً أو اصلاحیاً أو شمولیاً.

و بما أن لهذا الصراع الاصغر آثاراً حتمیة علی مجمل التطورات في البلد، نری أنه من الاهمیة بمكان أن نلقي الضوء علی التناقضات التي تدور في باحة القصر و بین أجنحة الحكم ذاتها.

و ها هي العناوین الرئیسة للأحداث خلال الآونة الاخیرة:

- مصیر الانتخابات في دورتها الاولی 18 شباط (فبرایر) الماضي التي هُزم فیها رفسنجاني، ما زال مجهولاً و ذلك نتیجة لمعارضة المتشددین الذین یسیطرون علی أغلبیة مقالید السلطة بما فیها مجلس صیانة الدستور و الذي یحق له أن یلغي نتائج فرز الاصوات. علماً بأنه یصعب علی المحافظین أن یبتلعوا نجاح الاصلاحیین و أن یقبلوا بهزیمة رفسنجاني بالذات، الذي كان من المفترض عندهم إن یحصل علی نصیب الاسد و یحرز علی رئاسة المجلس النیابي في الدورة المقبلة. حاول رفسنجاني المستحیل و أعاد المحافظون خلال الاشهر الثلاثة الماضیة و لعدة مرات فرز العشرات من صنادیق الاقتراع و هدد مجلس صیانة الدستور بالغاء كل نتائج الانتخابات في طهران لیتمكنوا من فرض رفسنجانی علی الناخبین و بذلك أعطوا مثالاً لدیمقراطیتهم!

- نجح الاصلاحیون في الدورة الثانیة للانتخابات في 5‏ ایار الجاري ایضاً.

- قام بعض القیادیین في الحرس الثوري (الباسداران) بتوجیه انذار الی الرئیس الاصلاحي خاتمي و اعتبر الجمیع هذا التحذیر بمثابة تمهید الطریق لانقلاب عسكري و بموافقة ضمنیة من المرشد آیة الله علي خامنئي.

- تم اغلاق جمیع الصحف الاصلاحیة التي یبلغ عددها اكثر من 15 صحیفة و اسبوعیة و اعتقال عدد من الصحفیین البارزین.

- استغل المحافظون سیطرتهم علی الاذاعة و التلفزیون لمهاجمة الاصلاحیین، كما تذرعوا بما حصل في مؤتمر للاصلاحیین في برلین للهجوم علی الاصلاحیین و اصدروا الحكم باعتقال جمیع من شاركوا فیه.

- لعب الولي الفقیه، دور الحكَم و دافع عن »اسلامیة« خاتمي و في الوقت نفسه صرّح بعدم رضاه عمّا یقوم به بعض الوزراء - و یقصد بذلك ما یقوم به عطاء الله مهاجرانی وزیر الثقافة و الارشاد.

- اعتصام مجموعة كبیرة من طلاب الحوزة الدینیة في مدینة قم احتجاجاً علی دور الرئیس خاتمي و من جانب آخر قام 200 طالباً و رجل دین من نفس الحوزة الدینیة بتوقیع بیان دفاعاً عن خاتمي.

- مظاهرات عمالیة تطالب بالغاء قانون معادي للعمال صوّت علیه المجلس مؤخراً كما رفعوا شعارات لصالح خاتمي.

- اشتباكات بین الشبان و الشابات من جهة و غوغائیین من انصار المحافظین في مدینة رشت - شمالي ایران.

 

الا أن الاهم من بین هذه الوقائع هو هزیمة رفسنجاني في الانتخابات. كان للایرانیین عهد مع الانتخابات منذ ثورة الدستور عام 1906، إلا أن الممارسات الاستبدادیة (طوال حكم الشاه البهلوي الاب و الابن حتی سقوط النظام الملكي في 1979) قد افرغت العملیة الانتخابیة عن أي محتوی دیمقراطي. و بسقوط الشاه كان من المتوقع أن یسترجع الشعب اعتماده علی النفس و هكذا كان، الا أن ممارسات النظام الجدید قد أثبت للناس شیئاً فشیئاً أن النظام الاستبدادي الدیني الجدید أیضاً بایدیولوجیته اللاهوتیة لایستند الی آراء الشعب و لایقبل حكم صادیق الاقتراع. و الشاهد علی ذلك ما صرّح به أحد أقطاب النظام آیة الله مهدوي كني، رئیس جمعیة رجال الدین المحافظین، و الذي اقترح إقامة حكومة اسلامیة علی غرار الخلافة أي دون الرجوع الی الانتخابات التشریعیة. إلا أن الضغط الشعبي و جذور التطلعات الدیمقراطیة - و لو صوریاً كان - لدی المواطنین تسبّب في ایجاد شرخ في هیكلیة النظام و أوجد تیاراً اصلاحیاً من بین اهل النظام نتج في ظهور خاتمي كرئیس للجمهوریة خلافاً لكل التوقعات التي عمل من أجلها المحافظون.

مضت ثلاث سنوات علی انتخاب خاتمي رئیساً للجمهوریة، الا أن موازین القوی لم تسمح له ان یفي بما وعد به بحیث أصبح هو أیضاً هدفاً للانتقادات من بعض انصاره و قد یستغرب القارئ ممّا یجري في ایران نتیجة لعملیة الشد و الجذب بین أجنحة النظام. فمثلاً یقرر المجلس النیابي قانوناً الا أن الحكومة لاتنفذه و بالمقابل یتعرض رئیس الجمهوریة لانتقادات و حملات شدیدة في خطب الجمعة و البرامج الاذاعیة و بعض الصحف المحافظة و الرئیس لایمكنه أن یحرك ساكناً دفاعاً عن نفسه. و ملفّات التحقیق في اغتیالات سیاسیة دینیة لاتحصی في السنوات الماضیة ضد شخصیات من المعارضة أو ضد المثقفین العلمانیین أو ضد النشطاء من اهل السنة أو البهائیین، كلها واجهت ابواباً مغلقة، ذلك لأن المحافظین یمنعون متابعة التحقیق ...

نتیجة هذا الوضع البائس هي النفور المتزاید لدی المواطنین تجاه النظام ككل لما یرون من تدهور اوضاعهم المعیشیة و اثراء اقلیة تتمتع بالنفوذ في بعض اجنحة النظام.

و رفسنجاني (الشیخ اكبر هاشمي) یشغل رسمیاً رئاسة مجلس تشخیص مصلحة النظام، هذا المجلس الذي لم یكن له في الاساس دور قانوني كبیر، الا أن رفسنجاني سعی الی استخدام نفوذه في كل اجهزة النظام منذ الیوم الاول من قیامه و تمكن من توسیع دائرة صلاحیات هذا المجلس و نفوذه الشخصي، بحیث یبقی الیوم و كما كان الرجل الاول في الحكم الاسلامي في ایران.

و تشیر الدلائل منذ سنوات أنه كان یخطط لأن یكون الرئیس بلا منازع مدی الحیاة. ولیس من قبیل الصدفة ان الناس بعفویتهم و بذكائهم  الجماعي المعتاد كانوا یلقبوه »اكبر شاه« و ذلك بسبب تمهیده الطریق لسلطة مطلقة علی غرار السلاطین التقلیدیین في تاریخ ایران. إلا أن رفسنجاني لم یكن بامكانه القفز فوق هذا الحاجز الضئیل الذي تبقّی للشعب ألا و هو الممارسة الانتخابیة. فدخل معترك الانتخابات بدعایات لاتقارن مع أي من المرشحین كما لم یسمع نصیحة البعض الذین نصحوه بعدم ترشیح نفسه منعاً من نكسة قد یتعرض لها. و جاء حكم صنادیق الاقتراع لیسقطه الی الحد الادنی الذي لم یكن یتخیله ابداً. انه كان مرشحاً ائتلافیاً من كل التیارات المحافظة و من تیار من المحافظین یسمی »كاركزاران« (كوادرالبناء)، تیار لیبرالي اقتصادي قام بتنفیذ برنامج للتنمیة  طبقا لما یوصي به البنك الدولي، تیار نشأ  منذ البدایة بمبادرة من رفسنجاني شخصیاً منذ ان كان رئیساً للجمهوریة لمدة ثماني سنوات و یتشكل من اصدقائه و عائلته و یشرف أو یدیر مباشرة العدید من المؤسسات المالیة الكبری مثل البنك المركزي و »مؤسسة المستضعفین« (التي تملك المئاة من المصانع و مراكز الانتاج!).

في عهد الشاه كانت هناك انتقادات ضد العائلة المالكة لضلوعها في مناصب و ارباح كبری، و ها قد حلّت محلها الیوم عائلات و أزلام رجال الدین الذین یسیطرون علی المناصب و أهمهم عائلة رفسنجاني. یكفي أن نذكر مثالاً علی ذلك: كان محسن هاشمي أحد ابناء هاشمی رفسنجاني في عام 1980 لم یصل بعد سن العشرین و كان ینوی دخول الجامعة؛ إلا أن الجامعات في ایران كانت مغلقة لمدة ثلاث سنوات و ذلك إثر ما یسمی بالثورة الثقافیة تهدف الی »أسلمة الجامعة«. ابن رفسنجاني لم یدخل جامعة طهران طبعاً و لم یشارك في الحرب الدائرة آنذاك مع العراق مثل آلاف الشباب الذین كانوا مرغمین في الذهاب الی جبهة القتال و الموت. فذهب ابن رفسنجاني الی بلجیكا و درس الهندسة و تابع دورة دراسیة فی كانادا. و عاد بعد خمس سنوات فقط و كان عمره لایتجاوز آنذاك 25 عاماً. و الیكم المناصب التی شغلها مباشرة بعد عودته حتی الان:

- مسؤول مشروع لصناعة الصواریخ في جهاز الحرس الثوری (الباسداران).

- مسؤول مشروع لصناعة صاروخ الشهاب رقم 2‏.

- عضو الامانة العامة في هیئة صناعة الاسلحة الدفاعیة.

- رئیس هیئة التحقیقات الخاصة في مكتب رئیس الجمهوریة.

- رئیس مكتب رئاسة الجمهوریة.

- عضو الامانة العامة للجهاد الجامعي.

- رئیس المعهد الثقافي لنشر معارف الثورة.

- رئیس مكتب رئاسة مجلس تشخیص مصلحة النظام.

- المدیر التنفیذي لمصلحة النقل في مدینة طهران - المترو - (نقلاً عن كتاب »تجاوز الأزمة« مذكرات هاشمي رفسنجاني، 1998، طهران، ص 45 بالفارسیة).

و كان رفسنجاني، منذ الیوم الاول لقیام النظام الحالي، اقرب الناس الی الخمیني و هو الذی كان یتجرأ أحیاناً أن ینتقد ما كان یقرره الخمیني و بعد ثلاث سنوات من الحرب مع العراق حینما كان الخمیني یمیل الی وقف الحرب كان رفسنجاني هو الوحید الذی أقنع الخمیني بضرورة استمرار الحرب التي دامت خمس سنوات اخری! كما كان وراء القمع الذي تعرضت له المعارضة بمختلف فئاتها الیساریة أو الوطنیة في الثمانینات و یشار الی ضلوعه في اغتیالات عدیدة في الداخل و الخارج ضد شتی عناصر المعارضة السیاسیة او الدینیة.

و كان من شأن هذه الممارسات سواءاً من قبل رفسنجاني او امثاله من رجال الدین، ان تُفرغ الشعارات الدینیة من محتواها و جعلت آلافاً من المواطنین و خاصة الشباب منهم »یخرجون من دین الله افواجاً«. و بعد عشرین عاماً من سقوط الشاه و اقامة النظام الجدید الذي بدأ بشعارات الاستقلال و الحریة و انتهی باستقرار الجمهوریة الاسلامیة و شعارات و أوهام لاقامة مجتمع حر و عادل، یری المواطنون في قیادة رجال الدین، و من أهمهم رفسنجاني، السبب الاساس في جر البلاد الی هاویة البؤس و الغلاء و الفحشاء و الرشوة و خاصة تفاقم الفوارق الاجتماعیة التي لم یكن لاحد ان یتصورها ایام الشاه البائدة. مأزق رفسنجاني هو اساساً مأزق النظام.

------------------

كاتب ایراني

نشر فی الحیاة بتاریخ  31 ایار ـ مایو 2000

ایران: طریق الدیمقراطیة في حقل من الالغام

رفسنجاني: أقاله الشعب من المجلس النیابي أم إستقال؟

عندما كانت الملایین من البشر من جمیع الفئات الاجتماعیة فی ایران تهتف، فی عامي 1978- 1979، بسقوط الدكتاتوریة و تطالب بالاستقلال و الحریة و العدالة الاجتماعیة لم یكن احد یتصور ان طریق الانقاذ ستكون ملغومة و مشحونة بالمخاطر الی هذا الحد؛ كما لم یكن یخطر ببال احد ان المناداة بالجمهوریة الاسلامیة، بكل ما فیها من ابهام و التی فرضها الخمینی، ستكون لها عواقب لن یتخلص منها الشعب حتی بعد اكثر من عشرین عاماً.

الاحداث الخطیرة التي تشهدها ایران هذه الایام و الصراع علی السلطة بین ما یسمی بالمتشددین و بالاصلاحیین و التهدیدات بالاغتیال و القمع و بالانقلاب العسكری و سن القوانین التی من شأنها ان تحدّ من الهوامش البسیطة أصلاً لحریة التعبیر؛ هذا كله یذكّرنا بما حصل منذ وصول الخمینی الی الحكم و اصراره علی ان یبقی هو و اتباعه من رجال الدین اسیاد الموقف و لیس غیرهم و ان تكون بیدهم حصراً كل مقالید الامور. انهم استخدموا لتبریر هذا الموقف كل ما كان فی متناول ایدیهم من المخزون التاریخی الدینی و الاساطیر و الاوهام و كذلك من التجارب الشعبویة التي أظهر بعض رجال الدین براعة مطلقة فیها كما استخدم الخمیني و اتباعه من الاسالیب القمعیة القروسطیة و الحدیثة و بدون تحفظ و احراج كي یثبّتوا اركان نظامهم.

ان من یتابع اخبار ایران فی الصحف من بعید، لایمكنه ان یتصور حقیقة ما جری و یجری هناك و لا یمكنه ان یلمس المأساة الیومیة التی یعیشها الناس طوال العشرین عاماً الماضیة. ان الشعارات البراقة و المزاودات لتحریر فلسطین و معاداة الصهیونیة و الامبریالیة و التظاهر »لمصلحة المستضعفین فی الارض« و لاستقلال الشعوب الخ، لیست الا ضرباً من الدعایات السیاسیة هدفها تجهیل الشعوب المغلوبة علی امرها، الامر الذی ینطبق علیه المثل الفارسی القائل ان »نغمة الطبول حلوة لكن من بعید«. فالآلاف من الأسئلة الحقیقیة التي تتعلق بالواقع المعاش، لم تجد ردوداً حقیقیة و شافیة علیها و طبیعي اذن ان یفتش الناس عن السبب الاساسي لبؤسهم و عمّن هم وراء هذا البؤس. هناك أسئلة حقیقیة و لكن ینقصها اجوبة حقیقیة.

و خلال 22 عاماً من تجربة النظام »الجمهوري الاسلامي« واجه الناس حقائق زادت في وعیهم و علمتهم أنه هناك فرق شاسع بین مایقال و ینقل عن الدین و ما ینفّذ علی الارض. و من المفارقة أن نتذكر أن هناك في الادب الفارسي  و في الثقافة التاریخیة الایرانیة أمثلة عدیدة عن عدم الثقة الذي كان یسود دائماً علاقة الناس برجال الدین. و عندما یهدر المال هباءاً و بدون جدوی یقال فیه أنه أصبح »ملّا خور« (اي أكله رجال الدین)!

و مثال آخر من الشاعر سعدي الشیرازي في كتابه »گلستان« (جنة الازهار) حیث یشكو و یحتج:

»ان رجال الدین یعلّمون الناس الزهد بالدنیا / في الوقت الذي یقومون هم فیه بكنز الفضة و الحنطة«،

و حافظ الشیرازي یقول أیضاً في نفس الاطار في دیوانه:

»هؤلاء الوعّاظ الذین یستخدمون ألف حیلة من علی منابرهم بغیة استقطاب الناس حولهم/ یقومون في خلوتهم بأفعال اخری«.

و الشاعر الرحالة »ناصر خسرو« صاحب »سفر نامه« یقول:

»هربت من أیدي الشاه و لجأت الی الشیخ/ لكنني كنت كمن یهرب خوفاً من النمل الی فم ثعبان«

هكذا فعل الایرانیون في صراعهم مع الحكم الشاهنشاهي المستبد إذ و رغم كل تلك التجارب التاریخیة التي كانت تختزنها ثقافتهم و أمثالهم الشعبیة، لجأوا الی رجال الدین و وثقوا بخطبهم المشحونة بالعواطف و التحریض الدینی، و السبب أن الشاه قام باغلاق جمیع النوافذ الفكریة و عطل النشاطات الاجتماعیة باستثناء الجوامع و المراكز الدینیة خوفاً منه علی نظامه من الخطر الشیوعي. اما الشعب، فلم یكن أمامه خیار الا القبول ببدیل لم یكن لدیه اي برنامج سیاسی و اجتماعی محدّد. فالغالبیة الساحقة من الشعب بایعت الخمیني لا حباً بالجمهوریة الاسلامیة بل عداءاً للشاه و من كانوا وراءه من القوی الدولیة. لكن ما رآه الایرانیون و عاشوه خلال أكثر من عقدین من الزمن ازال الكثیر من الاوهام و حسن الظن تجاه الحاكمین الجدد. ففي البدایة كان كل شیئ یتم حسب »واجب شرعي«، من القتال علی جبهات الحرب الی التصویت في الانتخابات، و المشاركة في المظاهرات و الادلاء بأي معلومات عن تحرك المعارضة. فالخمیني كان یفخر بأن جهازه الامنی الاسلامی یتشكل من 36 ملیون نفر مستعدین للوشایة بالمعارضین و لو یكونوا من ابنائهم...!

و یتذكر الناس حملة التجنید في المساجد و في كل انحاء ایران تحت شعار »كل یوم عاشوراء و كل ارض كربلاء«  حیث أدی ارسال الشباب و حتی اطفال المدارس الی الحرب مع العراق الی قتل عشرات الآلاف منهم دون جدوی. كما یتذكرون آیة الله علي مشكیني (و هو من كبار رجال الدین) و هو یخطب في الذاهبین الی میادین القتال و یحرّضهم و یبشرهم برؤیة الامام الغائب حینما یظهر في ظلام اللیل لیساعدهم في المعارك و یقول »أنا أفتخر بشاب منكم یأخذ معه آلة تصویر لیلتقط صورة لإمام الزمان المهدي المنتظر«!

في قدیم الزمان كان طلاب العلوم الدینیة معروفین بفقرهم و زهدهم و تدینهم، اما الان فكل الناس یعرفون ان رجال الدین ما ان وصلوا الی السلطة حتی قاموا بجمع الاموال لحساباتهم الشخصیة و لعائلاتهم. و خیر مثال علی ذلك تحذیرات و استنكارات من ولي الفقیه نفسه بانه علی رجال الدین ان یكونوا كالآخرین و ان لا یكون مستوی معیشتهم اعلی منهم، بصرف النظر عن أن موقفه هذا لم یكن سوی لامتصاص النقمة.

و هناك أمثلة اخری نشیر الی بعضها باختصار شدید:

- الوضع الاقتصادي المتدهور الذي استفاد منه كبار التجار في »البازار« و الذین كانوا دائماً سنداً لرجال الدین و الیوم یشكلون الجناح المتشدد المسمی بمناصري الفقه التقلیدي. هؤلاء هم المحتكرون الذین استفادوا من التضخم الهائل الذی تعاني منه غالبیة الشعب،

- قضایا العمال و  انتشار البطالة تصل نسبتها الی 13 بالمئة بشكل عام و في بعض المناطق الی 18 بالمئة حسب الاحصاءات الرسمیة.

- وضع المرأة و معاناتها الیومیة، علی جمیع المستویات.

- قضایا الشباب و حاجاتهم و تطلعاتهم.

- قضایا المدارس و الجامعات، و تطلعات المثقفین و الآلاف من القضایا الاخری التي أصبح حلها اكثر تعقیداً من ذي قبل.

كان یكفي ان یمرّ عشرون عاماً حتی یتولد لدی الناس نفور و نقمة تجاه الذین حكموا ایران من رجال الدین و اتباعهم. و كلما تسنح للشعب فرصة أظهر معارضته للذین حكموه رغماً عنه. ففي كل مرحلة انتخابیة و رغم كل العوائق التي اقیمت في الطریق لمنعه من ابداء رأیه الحقیقي حاول أن یؤثر في مصیر حیاته إما بعدم المشاركة و الرفض او بترجیح السیئ علی الأسوأ و كأي سجین یخطط و یقبل بسجّان یكون أقل بأساً و شدة، قبل الشعب بمجیئ مسؤول كان نوعاً ما متفهماً لمشاكل الناس و هكذا نجد انه في بعض الدورات الانتخابیة للمجلس النیابي الایراني كان رفسنجاني علی رأس لائحة الفائزین و الیوم لم یجد له أي نصیب الا بعد ثلاثة أشهر من التزویر في صنادیق الاقتراع. لقد استخدم نفوذه في مجلس صیانة الدستور لیعید عدّ الاصوات ثلاث او اربع مرات و حیث قام المجلس بالغاء اكثر من 700 الف من الاصوات و قدّم و أخّر مرشحین آخرین لیتسنی لرفسنجاني ان ترتفع مرتبته في قائمة الفائزین و یصبح الفرد العشرین بدلاً من الثلاثین لیكون بامكانه، كما كان یحلم، ان یصبح رئیساً للمجلس النیابي. و خلال هذه الفتره من الاشهر الثلاثه (بین یوم الانتخابات و اعلان النتائج!) قام رفسنجانی بالمستحیل و وراءه كل المحافظین المسیطرین علی مجلس صیانة الدستور و القوة القضائیة و الحرس الثوري و ... و لكنهم لم یتمكنوا من انقاذ ماء وجه رفسنجاني. و لم ینفعه قیام لجنة من مجلس صیانة الدستور بتصفیة المرشحین غیر المرغوب فیهم قبل الانتخابات، كما لم ینفعه اغلاق اكثر من 15 صحیفة اصلاحیة ...

لم یترك العلماء و الفقهاء من رجال الدین أیة خدعة الا قاموا بها لتحقیق غایاتهم، كما ارتكبوا جرائم بحق المعارضة من اغتیالات و اقامة محاكم تعسفیة و ذر الرماد في عیون الناس. لقد عاش الناس بشكل یومي تجارب التأرجح بین هذا الوهم و ذاك، أو التخلص من أوهام كانوا قد عاشوها. إن دینامیكیة الحیاة الیومیة هذه اعطتهم وعیاً جماعیاً تجلی في معاقبة رفسنجاني و امثاله. و الشیخ علی اكبر هاشمي رفسنجاني الذي كان الرجل القوي طوال 22 عاماً بما فیها أثناء عهد الخمیني، و الذي أقام الدنیا و لم یقعدها لیدخل المجلس بعد تزویر لم یسبق له مثیل حتی في ایام الشاه، اضطر أن »یستقیل« من عضویة المجلس النیابي، الا أنه لم یتمكن من أن ینقذ نفسه و نظامه من العقاب الشعبی. لقد تمسك بكرسی المجلس النیابي لیمنع طرح قضیة الاغتیالات ضد المعارضة و المثقفین في الداخل و الخارج و لیمنع ایضاً التحقیق في اسباب استمرار الحرب الایرانیة العراقیة 5‏ سنوات بعد استقرار القوات العراقیة علی الحدود الدولیة و كذلك التحقیق في قضایا عدیدة اخری كان رفسنجاني العنصر القیادي و المؤثر فیها، لكن النتیجة جاءت عكسیة. هدم رفسنجاني بذلك ما تبقی من مصداقیة لمجلس صیانة الدستور و لولي الفقیة الذي أید النتائج المزورة... لقد استقال من كان الاصلاحیون یعتبرونه آخر رصاصة في جعبة المحافظین لیكون عضواً في البرلمان و رئیساً محتملاً له و من غیر المستبعد ان یستقیل من رئاسة مجلس تشخیص مصلحة النظام أیضاً، لكن الصراع علی السلطة بین أجنحة النظام لن ینتهي بسهولة ناهیك عن الصراع المحتدم و الاساسي بین الشعب و الذین حكموه طوال 22 سنة الماضیة.

و جدیر بالذكر أن الطلاب المتظاهرین في جامعة طهران كانوا یرددون عشیة قراره بالاستقالة هذا الشعار: »آزادی اندیشه/ با هاشمي نَمیشه« (حریة الفكر مع هاشمي رفسنجاني امر محال). فهل أصبحت له آذان صاغیة؟!

--------------------------------------------------------

كاتب ایراني

 

 

الاحتجاجات الطلابیة في ایران

(خلفیاتها التاریخیة و أصداؤها المتواصلة)

تراب حق شناس❊

ان المظاهرات و الاحتجاجات الطلابیة التی بدأت منذ الخمیس 8‏ تموز (یولیو) في جامعة طهران رداً علی اقتحام قوی الامن الداخلي للحي الجامعي (في امیر آباد، شمالی طهران) و استمرار الاعتصامات و الاستقالات الجماعیة لهیئة ادارة الجامعة و تضامن الحركة الطلابیة في بعض المحافظات خاصة في تبریز و انعكاس تلك التطورات علی الوضع السیاسی في ایران، و قمع تلك الحركة في 14 تموز (یولیو) تذكرنا بما لهذه الجامعة و للحركة الطلابیة عموماً من تاریخ حافل بتطورات و تقالید نضالیة عریقة في تاریخ ایران الحدیث.

 

بین الحداثة و السلفیة

الجامعة مهد الحداثة: تأسست جامعة طهران بهیكلها الحدیث عام 1935، و كانت بعض المدارس العلیا قد انشئت في فترات سابقة. و كان من بین الاسباب التي دعت حكومة رضا شاه (1925-1941)  الی الاسراع الی تأسیس جامعة طهران أن الطلاب الذین كانوا یذهبون الی الخارج و بمنح دراسیة من قبل الحكومة نفسها كانوا »یعودون بأفكار بلشفیة« (كما شكا من الامر رضا شاه نفسه). كانت الجامعة مرآة للتطورات و النقاشات و التطلعات التی تسود البلاد في مختلف المراحل. فأثناء الحرب العالمیة الثانیة و بعدها (أی في الاربعینات من هذا القرن حتی سقوط حكومة محمد مصدق عام 1953) أي حینما كانت ایران تعیش نوعاً من التعددیة و اللامركزیة و لم یكن للحكم في طهران امكانیة قمع المعارضة كما حصل في الفترات اللاحقة، كانت الجامعة مسرحاً للافكار و النقاشات المتباینة فكنت تری ممثلین لجمیع التیارات الناشطة في ساحة المجتمع آنذاك، سواءً بین الاساتذة او الطلاب، من الملكیین و الاقطاعیین و انصار العلاقات الوثیقة التقلیدیة مع »بریطانیا العظمی« و الغرب، الی الشیوعیین (حزب توده و انصاره) و المعادین للفاشیة (تقدمیین و علمانیین) و الی القومیین المتطرفین (حزب سومكا المنادی بالعنصر الآري) و الجبهة الوطنیة مروراً بتیار »احمد كسروي« (المؤرخ و اللغوي و المنتقد للطقوس الدینیة و الصوفیة) و بعض الاصلاحیین الدینیین (مثل المهندس مهدی بازركان أو الشیخ شریعت سنكلجي، الذي یمكننا مقارنته بمحمد عبده و رشید رضا) و الجماعات الدینیة المتطرفة (مثل فدائیي الاسلام). و تشكل هذه التیارات جذوراً للعدید من التیارات الفكریة و السیاسیة التی تشكلت في الفترات اللاحقة حتی الیوم. فجامعة طهران ظلت و تظل المرآة و المختبر و الورشة في آن واحد لایران الغد كما بقیت مركزاً للاحتجاج و المقاومة ضد كل ما یمس الحریات و التطلعات المستقبلیة. و تتوجت هذه المرحلة بالتطورات الدراماتیكیة و الاحداث الهامة مثل مشاركة حزب توده في الحكومة (1946)، سقوط الجمهوریة الكردیة في مهاباد و انسحاب القوات السوفیتیة من آذربایجان و الاغتیالات العدیدة مثل اغتیال الجنرال »رزم آرا« رئیس الوزراء (1949)، و ضمن هذا السیاق وصل الدكتور محمد مصدق، رئیس الكتلة الوطنیة في المجلس النیابي، الی الحكم لیجعل من اولی مهماته حل مشكلة البترول مع بریطانیا و تأمیمه. فآیام حكمه تعتبر استمراراً للمد الفكري و السیاسي الذي كان یسود المجتمع الایرانی كما أنها كانت تجربة دیمقراطیة فریدة في تاریخ ایران التی كانت جامعة طهران مرآة و مختبراً لها.

اما الانقلاب علی مصدق و سقوط حكومته (1953) و قمع الیسار الذي كان یمثله آنذاك حزب توده (حزب الشعب) كان ضربة ألیمة للحركة الطلابیة و استقلالیة جامعة طهران بشكل عام. فادارة الجامعة برئاستها و اطاراتها كانت منتخبة حتی ذالك الوقت الا أنها أصبحت تحت سیطرة وزارة التعلیم و امرة الشاه نفسه. فبعد أقل من اربعة أشهر من الانقلاب، هاجم الجیش الحرم الجامعي و أطلق النار علی الطلاب المضربین الذین احتجوا علی النفوذ الامریكی في ایران و عودة الدكتاتوریة، و قتل ثلاثة من الطلاب بكلیة الهندسة في »16 آذر 1332« (7‏ دیسمبر 1953) و هذا الیوم أصبح رمزاً للنضالات الطلابیة ابان حكم الشاه و حتی الیوم. و بعد أن أوكلت ادارة صناعة البترول المؤممة الی رابطة من الشركات النفطیة الامریكیة و البریطانیة (الكنسورسیوم) عام 1955 قام الاساتذة و عددهم 11 (بینهم مهدي بازركان و یدالله سحابی) مع عدد من الشخصیات الوطنیة (بینهم علی اكبر دهخدا، صاحب اكبر موسوعة فارسیة) یصل عددهم الی 60، بتوقیع رسالة احتجاج الی المجلس النیابي ینددون فیها بتلك الاتفاقیة التي ذهبت بمكتسبات الشعب و بتأمیم البترول أدراج الریاح. فبالرغم من الاعتقالات بین صفوف الطلبة و فصل الاساتذه المحتجین ظلت جامعة طهران وفیة بدعم النضالات العمالیة و الشعبیة طوال الخمسینات و لم یتمكن نظام الشاه من اخماد الحركة في الجامعة بكل ما كان لدیه من البولیس السیاسی (السافاك) و رغم سیاسة الجزرة و العصا.

وفي اعوام 1960- 1963 اُرغم الشاه بعد مجیئ كندي الی الحكم في الولایات المتحدة بالسماح للمعارضة الوطنیة بالنشاط العلني و قام الشاه »بثورته البیضاء« و عملیة الاصلاح الزراعي فأصبحت الجامعة من جدید مسرحاً للمظاهرات و الاعتصامات و كانت حرب التحریر الجزائریة في تلك الایام في أوجها و مصدراً لاستلهام الشباب سواءً في الجامعات و في الثانویات و لعبت الحركة الطلابیة دوراً تعبویاً لمساندة التطلعات الوطنیة و الافكار الیساریة. ففي یوم »1‏ بهمن 1340« (21 من شباط (فبرایر) 1964) قامت قوات البولیس و الجیش باقتحام الجامعة مما ادی الی احتجاج رسمي من قبل رئیس الجامعة الدكتور احمد فرهاد. هذا الموقف الجريء لم یكن له مثیل منذ الاطاحة بحكومة مصدق و نص البیان التاریخي لفرهاد علی مایلي:

»الیوم، الاحد الاول من بهمن (21 شباط 64)، و في الساعة الحادیة عشر و الربع، قامت قوات من العسكریین و دون ان یكون هناك امر یقتضي تدخلهم باقتحام الحرم الجامعي و انهالوا علی جمع من الطلاب بالضرب. ان الجامعة تحتج رسمیاً علی هذا التدخل و تطالب الحكومة بفتح تحقیق حول الموضوع كما تطالب بمعاقبة المرتكبين. و طالما لسنا علی اطلاع علی نتیجة التحقیق، انني و عموم رؤساء الكلیات نعلن امتناعنا عن ممارسة العمل فی الجامعة. التوقیع رئیس جامعة طهران، الدكتور فرهاد«.

إن تراكم التجارب و الوعي ادی الی نهوض ثقافی و سیاسي فی الستینات و انتهی الی نشوء مجموعات ثوریة عدیدة قامت في السبعینات بالعمل المسلح علی غرار التجربة الكوبیة و الی تعاطف شعبي كبیر مع الحركة الثوریة فی فلسطین.

و فی السبعینات و بالرغم من المحاكمات و الاعدامات التي حصلت بین صفوف المثقفین و طلبة الجامعات كان الحماس المتزاید في مناهضة النظام ینتشر في المجتمع و استقطب حتی العدید من الشباب و الشابات المنحدرین من العائلات المیسورة و المشاركة في الحكم و مهد بدوره الطریق، الی جانب العوامل الاخری، لاسقاط النظام الشاهنشاهي في عام 1979.

 

ان مثل هذا المركز العلمي الحداثي، شأنه شأن العدید من جامعات العالم، كان منبراً و ساحة خلاقة للتحدیث و ذلك مالم یكن بامكان الاصولیین السلفین القابعین في الحوزات العلمیة بقم و مشهد و مدن اخری آن یقفوا أمامه مكتوفي الایدي. و جدیر بالذكر ان المؤسسة الدینیة الشیعیة نشأت كمؤسسة في عهد الصفویة قبل حوالي 300 سنة، و هي مؤسسة مستقلة مالیاً و كانت دائماً إما شریكة في الحكم او علی خلاف أو في منافسة معه. اي ان علاقة المؤسسة مع الحكم لم تكن كما هي الحال في بلدان السنة حیث تخضع المؤسسة الدینیة لحكم اولی الامر و طاعته. فمثلاً لا أحد یعلم من أین تجیئ المبالغ المالیة الهائلة التي یصرفها كبار رجال الدین في ادارة امورهم و توسیع نفوذهم سواءً كانوا في قم او النجف او ای مكان آخر. و الامر لیس جدیداً بل استمر علی نفس المنوال منذ قرون حتی الآن. انهم كانوا دوماً دولة داخل الدولة. فالمؤسسة الدینیة لم تكن تسیطر علی الاحوال الشخصیة و الحقوق الخاصة و العبادات فحسب، بل وصلت سیطرتها الی القضاء و التعلیم ایضاً تماماً كما كانت الكنیسة الكاتولیكیة في العصور الوسطی. الا آن رضا شاه الذی حكم ایران في فترة ما بین الحربین العالمیتین قام بتحجیم دور رجال الدین و رغم استغلاله لبعض المشاعر الدینیة في البدایة حاول و تمكن من اخراج رجال الدین من طور التأثیر الفعلي و من كبح جماح موسسة كانت تتطلع الی بسط سیطرتها علی الدولة. فبتضییق الخناق علی رجال الدین و حصر نشاطهم في الحوزات العلمیة (الدینیة) و تقیید تحركاتهم بتصریح حكومي حتی في ایام العزاء في شهري محرم و صفر و تحدید الذین لهم حق ارتداء زي رجال الدین، لم یبق لهذه المؤسسة الا ان تعیش علی هامش المجتمع و ان تتخبط في سلفیتها و تجتر محفوظاتها.

الا انه و بعد سقوط رضاشاه (1941) اتخذ الشاه الجدید محمد رضا سیاسة ارضاء و استمالة رجال الدین و التقرب منهم و فتح الطریق امامهم وذلك فی حربه ضد الشیوعیة و التیارات الدیمقراطیة العلمانیة و زاد الطین بلة عندما أید كبیر المجتهدین آیة الله حسین بروجردي الانقلاب علی مصدق و بارك عودة الشاه الی البلاد و كتب بعض رجال الدین كتباً و مقالات ضد الشیوعیة بینهم أحد أقطاب الهیئة الحالیة لمدرسي الحوزة العلمیة في قم آیة الله ناصر مكارم شیرازي، الذي حصل آنذاك علی الجائزة الملكیة لكتابه »فیلسوف نماها« (اشباه الفلاسفة). كما كان الشاه یحاول استعادة شعبیته عن طریق التمسك بالعقیدة الدینیة بل و حتی بالأفكار الخرافیة. فهو یكتب في كتابه »رسالتي من أجل الوطن« أنه نجی من أخطار ممیتة لانه رأی في المنام عباس بن علي و هو ینقذه بیده و الی غیر ذلك من الكرامات.

المهم ان الموسسة الدینیة كانت تستغل شتی الوسائل لاستعادة دورها بما فی ذلك التنافس مع الجامعات الحدیثة. اي انها كانت تنتقد الجامعة لابتعادها عن القیم الدینیة و في نفس الوقت كانت تستفید من بعض اسالیبها؛ فباجراء الامتحانات في اواسط الخمسینات ثارت ضجة كبیرة في النجف و هناك من یتذكر ان الصحف العراقیة كتبت بعناوین كبیرة آن »علماء الشیعة حرموا الامتحانات«. الا أن بعض رجال الدین الشباب دخلوا الجامعة و تخرجوا منها مثل »محمد حسین بهشتي« و »محمد جواد باهنر« و اضافوا علی عنوانهم كحجة الاسلام عنوان الدكتور ایضاً. و الاهم من ذلك قام آیة الله العظمی كاظم شریعتمداري بتنفیذ خطة نموذجیة لعصرنة الحوزة العلمیة في قم و ذلك بشراء فندق ضخم و تحویله الی مدرسة سماها »دار التبلیغ« و أدخل مواد دراسیة حدیثة و أجهزة عصریة لم یسبق لها أن كانت في متناول ید الطلاب. و جدیر بالذكر أن الجامعة كانت قد قامت من قبل بفتح كلیة تسمی »كلیة المعقول و المنقول« یكمن اختصاصها في التفقه في الدین و التاریخ الاسلامي حتی لایكون المجال مقصوراً علی الحوزات الدینیة و لكن النتیجة لم تكن مشجعة. كما استقطبت الجامعة عدداً من المجتهدین و المدرسین في حوزات العلمیة و عینتهم اساتذة في كلیات مثل الحقوق و الاداب بینهم محمود شهابي و الدكتور عمید و محمد مشكوة في الحقوق و آیة الله مطهري و سبزواري و آیتي في المعقول و المنقول و جلال همائي و فروزانفر في الآداب. كان ذلك في الستینات و السبعینات و قبل مجیئ الخمیني الی الحكم.

إن التنافس بین الجامعة و بین الحوزات الدینیة ظل قائما بالرغم من الموقف الذی اتخذه رجال الدین ضد الاصلاح الزراعي و ضد حق المرأة في المشاركة في الانتخابات في بدایة الستینات و ابعاد الخمیني الی تركیا و من ثم الی العراق و الخلاف بین بعض رجال الدین و حكم الشاه. فلیس من قبیل الصدف آن خریجي الحوزات الدینیة و علی رأسهم خمیني نفسه، ما أن وصلوا الی السلطة حتی قاموا بالسیطرة علی الجامعة و أقاموا هناك صلاة الجمعة و جعلوا من جامعة طهران منبراً رسمیاً لهم و لم تزل كذلك حتی الآن. إنهم طرحوا في البدایة شعار »وحدة الحوزة و الجامعة« و حاولوا عن طریق شخصیات مثل حجة الاسلام الدكتور محمد مفتح الذي كان خریج المدرستین أن یأخذوا مصیر الجامعة في قبضتهم و یغیروا الدروس و الاساتذه و المناهج كما یشاؤون، الا أن الامر لم یكن سهلاً فقاموا باقتحام الجامعات في كل انحاء ایران في 21 نیسان (ابریل) 1980 و كان القتلی و الجرحی و المعتقلین من الطلبة و الجامعیین بالآلاف و سموا هذه العملیه »الثورة الثقافیة« و كان الدكتور عبد الكریم سروش و صادق زیبا كلام ممن اسند الیهم تنفیذ هذه »الثورة«.

لقد تم إغلاق الجامعة لمدة ثلاث سنوات كما تم فصل الاساتذة الذین كانوا علی صلة بالنظام السابق، او الذین كانوا متعاطفین مع المعارضة الیساریة او الوطنیة، اما الذین كانوا یشكون في عقائدهم الدینیة و الذین كان بالامكان رصد نشاطاتهم و ممارسة الرقابة علیهم فقد تم ابقاؤهم بعقود مؤقتة قابلة للتجدید سنویاً. و كان للجان التزكیة المؤلفة من عناصر متزمتة الذین لیس لدیهم أیة مؤهلات علمیة الحق في التشهیر و التنكیل برجال العلم و الادب و فصلهم من خدمة الجامعة رغم أن بعضهم كانوا منذ عشرات السنین اساتذة او باحثین بارزین. و الآن یعیش الآلاف من الأساتذة و خریجي الجامعات الایرانیة في الخارج كلاجئین سیاسیین او مهاجرین.

اما المناهج الدراسیة الجامعیة و الثانویة فتم شحنها بمواد ذات طبیعة دینیة عقائد كانت او احكاماً او تواریخ. و هناك العدید من الطلاب و التلامذة الذین اعتبروا راسبین بسبب المادة الدینیة رغم أنهم نجحوا في جمیع المواد العلمیه. و وصل الامر الی أن رفسنجاني شكا مرة في خطبة یوم الجمعة من الافراط في الأسئلة الدینیة حیث قال »یطالبون الشباب بالرد علی أسئلة لم نكن نحن في الحوزات الدینیة نعرفها و لم نكن نهتم بها«. و تم منع الفتیات من الدراسة في بعض الكلیات، كما تم الفصل بین الذكور و الاناث من الصفوف. و منع الاختلاط و الحدیث خارج الدروس بین الطلاب و الطالبات كما اُرغمت الطالبات علی ارتداء الحجاب الاسلامي و الخ.

 

هزیمة أسلمة الجامعة

ماذا كانت نتیجة هذا كله؟  إن طلاب الجامعات الذین یطالبون بالحریة و ینتقدون النظام الحاكم و یتعرضون للضرب و الحبس و القتل هم الذین ولدوا فی ظل هذا النظام او تربوا في مدارسه منذ الصف الاول الابتدائي. فاحتجاجهم ضد النظام هو في الواقع هزیمة »للثورة الثقافیة« و هزیمة لمحاولة أسلمة الجامعة. إن الانتفاضة الطلابیة الأخیرة التي دامت ستة ایام هي مرآة للأزمة الشاملة التی یغرق فیها النظام و المجتمع الایراني ككل، مرآة للأسئلة الحقیقیة من جهة و الردود و الحلول المزیفة التي یقترحها النظام من جهة اخری، احتجاج علی ما قام و یقوم به النظام و مطالبة بأن یكون مصیر المجتمع بیده هو وحده. و الجدیر بالذكر أن المظاهرات كانت رسمیاً تحت قیادة التنظیمات الطلابیة الوفیة للنظام، التي كانت مهمتها ضبط النشاطات الطلابیة في اطار الاصلاحیة الخاتمیة و منع الطلبه من الذهاب بعیداً الا انها تجاوزت كثیراً الخطوط الحمراء و نادت بشعارات لم تكن المنظمات الاسلامیه الحكومیة قد فكرت بها مثل الشعار الذي كان ینادي بأن »الجناة هم تحت عباءة خامنئي«. و بالرغم من ان الحركة الطلابیة الیوم لیس بامكانها أن تستفید من تجاربها التاریخیة و لان التیارات العلمانیة و الیساریة لیس لها حق التنظیم و كذلك بعض التیارات الاسلامیة علی غرار تیار شریعتي و بازركان، فإننا نری أن الواقع الذي یعیشه المجتمع و ما یجري في العالم الیوم قد أعطی الطلاب وعیاً و حساسیة و طموحاً لصنع مستقبل آخر غیر الذي خطط النظام له. فقضیة الصراع بین السلفیة و الحداثة مفتوحة علی مصراعیها. و المثال علی ذلك هو الموقف الذي اتخذه مجلس الخبراء في جلسته التي عقدها في مدینة مشهد بتاریخ 8‏/9‏/1999 و هاجم في بیانه الختامي من كانوا وراء احتجاجات الطلبة و الجامعیین و وصف منتقدي النظام و الكتاب المطالبین بحریة الرأي و التعبیر بأنهم أعداء للنظام و لولایة الفقیه و للاسلام، كما أكد المجلس دعمه لما قام به خامنئی و اعتبره الشخص المناسب للقیام بمهمات ولایة الفقیه.

كما أن هناك أصداء اخری لهذا الصراع المستمیت بین السلفیة و الحداثة: الحكم بالاعدام علی اربعة بتهمة التحریض و المشاركة في المظاهرات الطلابیة في طهران، الحكم بالسجن من 3‏ أشهر الی 9‏ سنین علی 21 شخصاً بنفس التهمة في مدینة تبریز، و مطالبة جریدة »جبهة« المتشددة في عددها الاخیر رجال الدین باصدار فتوی لقتل الكاتب الذي طرح الغاء »عقوبة الاعدام باعتباره عنف الدولة« (الحیاة 15 ایلول ص 21).

-------------

كاتب ایراني

نشر فی الحیاة بتاریخ 14 تشرین الاول ـ اکتوبر 1999

سببان لاغلاق جریدة نشاط:

البحث في الغاء عقوبة الاعدام و رسالة الی خامنئي

تراب حق شناس❊

هل كان ضروریاً أن یعدم في ایران آلاف و آلاف من البشر خلال عشرین عاماً الماضیة حتی یجرء أحد علی طرح النقاش حول عقوبة الاعدام و مشروعیتها الدینیة و القانونیة و جدواها؟ هل ینطبق هذا الموضوع أیضاً علی المثل الفارسي الذي یقول »كل ما تجاوز حده انقلب الی ضده«؟ و هل بدأ العد العكسی فعلاً لالغاء عقوبة الاعدام في ایران؟ فلاول مرة بعد عشرین عاماً من سیطرة عقوبة الاعدام كدواء لكل داء (اخلاقیاً كان او سیاسیاً او اقتصادیاً او اجتماعیاً او عقائدیاً) یتم طرح سؤال في جریدة »نشاط« (فرح بالفارسیة)، المساندة لخاتمی، هو »هل یعتبر عنف الدولة مسموحاً؟« هذا المقال الذي كتبه »حسین باقر زاده«، استاذ الریاضیات و نشر یوم 24 آب (اغسطس) 99 جاء فیه »أن عقوبة الاعدام هي من مظاهر العنف«، فتح باب النقاش و تعرض لهجوم شدید من قبل بعض الصحف المحافظة كما ندد به بعض رجال الدین و الحكم الا أن مقالاً آخر بعنوان »الاعدام و القصاص« كتبه »عماد الدین باقي« في نفس الموضوع و نشر یوم 30 آب في الصفحة الاولی لنفس الجریدة. یقول فیه الكاتب:

اولاً إن ایران وقعت علی الاعلان العالمي لحقوق الانسان لیس فقط في عهد الشاه بل فی عهد الجمهوریة الاسلامیة أیضاً و الخمیني كان أعرف من الآخرین أن هذا الاعلان لایتناقض و المبادئ الاسلامیة. اذن،  علینا ان نلغي عقوبة الاعدام كما جاء في الاعلان العالمي.

ثانیاً ان أحد الفوارق بین المجتمع التقلیدي و المجتمع العصري هو وجود نوعین من النظام الحقوقي: نظام یعتمد علی العقاب و نظام آخر یعتمد علی الاصلاح و یستدل ببعض الآیات القرآنیة مثل »من قتل نفساً بغیر نفس او فساد في الارض فكانما قتل الناس جمیعاً« و یقول إن القرآن یحترم نفس الانسان و لایوجد فیه تعبیر الاعدام بل یتكلم عن القصاص. اذن روح النظام الحقوقي في الاسلام هي مع الاصلاح و لیس مع العقاب، و لایری الكاتب أن القصاص مرادف للاعدام كما یعتقد البعض.

ثالثاً یعلق علی الآیة »و لكم في القصاص حیاة یا اولی الالباب« بقوله إن الهدف من القصاص لیس الاعدام و الموت بل الحیاة.

و یستنتج الكاتب أنه یجب اتخاذ اسالیب اخری للوصول الی الحیاة و الاصلاح باسالیب غیر الاعدام و یتساءل اخیراً هل أن المجتمع الایرانی وصل من الناحیة الاخلاقیة و الثقافیة الی مستوی القبول بالغاء عقوبة الاعدام.

و أثار هذان المقالان غضب خامنئی و رفسنجاني اللذین نددا بطرح الموضوع و اعتبرا التشكیك في مشروعیة و تنفیذ عقوبة الاعدام ارتداداً عن الاسلام كما اعتبرا الكاتب مرتداً. الا أن هذه الادانة لن توقف هذا النقاش المهم.

و جدیر بالذكر أن هذه لیست المرة الاولی التي یطرح فیها الغاء عقوبة الاعدام. ففي السبعینات و قبل سقوط حكم الشاه نشر في ایران كتاب بقلم الدكتور مصطفی رحیمي شرح فیه الجهود الحقوقیة و القانونیة التي بذلت حتی آنذاك في البلدان المتقدمة و منها فرنسا لالغاء عقوبة الاعدام (فرنسا الغت عقوبة الاعدام في 1981)، الا أن الموضوع لم یجد آذاناً صاغیة. فحكم الشاه كان في آخر ایامه و منطق الانتقام كان متسلطاً علی كل الاذهان، و شعارات »اعدام باید گردد« (یجب أن یعدم) كانت تدوي من كل حدب و صوب سواءً من قبل الذین كانوا في الحكم او في المعارضة، یساراً او یمیناً. وبعد سنوات من حمامات الدم المتوالیة عاد الوعي الی الضحایا طبعاً و طالبت المعارضة الدیقراطیة فی الخارج منذ عدة سنین بالغاء عقوبة الاعدام الا أن المستفیدین من الحكم لایمكنهم أن یتركوا هذا الاسلوب. فآیة الله رفسنجاني قال في عام 1981 »لو اننا قتلنا الفین في بدایة الثورة لم نكن الیوم بحاجة الی قتل 20 الف«. هناك جهات مسیطرة في الحكم تعتقد حقاً أن حیاة النظام هي في نفي الآخر لیس الا. و في المقابل هناك بین اهل النظام من یعتقد أن الظروف لیست كما كانت في السابق و یجب تغییر العقلیة السائدة و تفسیر الدین بما یلائم تطورات العصر. فعبد الكریم سروش و محمد مجتهدي شبستری و محسن كدیور ینظرون الی الاسلام من منظور لم یره قبلهم محمد عبده و رشید رضا في عصر النهضة ولا بازركان و شریعتي في العقود الاخیرة بایران و هذا منظور یصفه المتشددون بأنه انحراف عن الاسلام و خیانة و الخمیني نفسه ظل دائماً متحفظاً تجاهه.

 

اما السبب الثاني في اغلاق جریدة »نشاط« كان نشر رسالة مفتوحة الی مرشد الجمهوریة الاسلامیة علي خامنئي بعثها الدكتور یدالله سحابی استاذ الجیولوجیا بجامعة طهران سابقاً، و هو شخصیة وطنیة دینیة و من مؤسسي حركة تحریر ایران في الستینات الی جانب مهدي بازركان. سحابي الذي یفوق عمره تسعین عاماً و كان علی معرفة وثیقة بخامنئي یكتب رسالته مشحونة بالتعبیرات القرآنیة و باسلوب محترم و دقیق و ینصح خامنه ئي (علی اساس »النصیحة لامراء المسلمین«) بآن یكون صادقاً و امیناً في دعمه لرئیس الجمهوریة خاتمي و یسانده فعلاً لا قولاً فقط، و یطالبه بأن یتخذ موقفاً صریحاً و علنیاً تجاه ما یقوم به الغوغائیون الذین یهاجمون التجمعات الشعبیة بالهراوات و السكاكین و الاسلحة الناریة و التي تتم كلها باسم الدفاع عن ولایة الفقیه. هذا النقد اللاذع و الذكي أثار غضب المتشددین و أدی الی اغلاق جریدة »نشاط« التي نشرت الرسالة بعد اكثر من اسبوعین (اي في 1‏/9‏/1999). ها هو الیوم الخلاف یدب بین اهل النظام مما یهدد حكومة المتشددین. الا أن ما یهم اهل النظام لیس بالضرورة ما یهم الناس الذین كانوا منذ 20 عاماً تحت القمع و الارهاب و السجن و الاعدام و التشرید من جهة و البطالة و الغلاء و التضخم من جهة اخری. إن ما یبعث علی الامل في مستقبل ایران هو أن النضال للخروج من المأزق السیاسی و الاقتصادي بل الوجودي لایتوقف و الاستفادة من أي ثغرة للحصول علی تقدم و ان بسیطاً أصبحت فرصة لاینبغي أن تضاع.

-----------

كاتب ایراني

نشر فی الحیاة بتاریخ 16 ایلول ـ سبتمبر 1999

تاریخ عریق للرقابة فی ایران

و معوقات حریة التعبیر مستمرة

تراب حق شناس

أكد آیة الله محمد یزدي رئیس السلطة القضائیة في ایران، في خطبة له یوم الجمعة 7‏ ایار (مایو) 1999 أن رقابة الكتب هي أهم من أي شیئ آخر.

و قبل ذلك بأیام، و في رسالة مفتوحة موجهة الی الرئیس خاتمي، وقعها 349 صحافیاً ایرانیاً إحتجوا ضد فرض الرقابة علی الصحف و طالبوا بوضع حد لممارسات اولئك الذین یریدون الكبت و مصادرة حریة الكلمة. و أضافت الرسالة أن الجهة المختصة بالبت في مخالفات الصحف، طبقاً للمادة 168 من الدستور هي المحاكم العدلیة و تكون مداولاتها علنیة و بحضور لجنة التحلیف، لكن ما یجري في الواقع هو خلاف ذلك تماماً حیث أكد الموقعون أن إغلاق صحیفة »زن« (المرأة) الیومیة هو عمل یخالف الدستور و أضافوا أنه تم في العام الماضي إغلاق ثماني صحف یومیة و اسبوعیة. و ینهي الصحافیون رسالتهم الی خاتمي بالقول إنه »و في ظروف لاتوجد فیها أیة مؤسسة مدنیة و مستقلة عن النظام، نری أن الدفاع عن الصحافة هو دفاع عن المجتمع المدني الذي وعدتنا و تعدنا به دائماً«.

 

قصة الرقابة قصة قدیمة حدیثة:

رغم أن الایرانیین لیسوا وحدهم ضحایا الرقابة و رغم أن هناك شعوباً عدیدة تواجه سیطرة اُحادیة الفكر، الا أن لكل شعب ظروف خاصة به كما له اسالیبه الخاصة ایضاً لمواجهة الرقابة.

فتاریخ ایران حافل بالرقابة و بأشكال عدیدة من المقاومة ضدها. ففي ایران ماقبل الاسلام، كانت هناك سلسلة من الموظفین یقال عنهم »عیون الشاه و آذانه« مهمتهم مراقبة أعمال الناس. و بعد الفتح العربی الاسلامی عندما نضجت الافكار الشیعیة و الشعوبیة و أقبلت الیها جماعات من الایرانیین المناهضین للحكم الاموي او العباسي تم تشدید الرقابة و أصبحت الرقابة و الخوف منها جزءاً من الوعي الفردي و الجماعي في ایران. من هنا جاء »مبدأ التقیة«  و الحدیث المنقول عن الامام جعفر الصادق الذي یقول فیه: »التقیة دیني و دین آبائي«. كما یقال أنه كان یحدث أحیاناً أن المرأة لم تكن تعلم أن زوجها شیعي، او أن الرجل لم یكن یعرف أن زوجته تشیعت الی أن یموت أحدهما!

و لان الرقابة و الخوف منها او المقاومة ضدها استمرت قروناً متتالیة یوجد في الامثال الشعبیة الایرانیة عبارات مثل: »للحائط فأر و للفأر اُذُن و النتیجة هي أن للحائط اُذُن« و التي یقابلها باللغة العربیة »للجدران آذان«. كما یوجد مثل آخر یقال بالعربیة هو: »اُستُر ذهبَك و ذهابَك و مذهبَك« و مثل ثالث یقول: »یا قلبي تعوَد علی الوحدة/ لان معاشرة الناس هي مصدر الآفات« و مثل رابع یقول: »اللسان الاحمر یذهب بالرأس الاخضر أدراج الریاح«... كما أنه و نتیجة لسیطرة الرقابة نری أن الادب الفارسي الكلاسیكي حافل بالرموز و الایحاءات خاصة عند اكبر شاعر فارسي غنائي أي حافظ الشیرازی  (1320-1389) الذي یعتبر دیوانه ثاني كتاب في المرتبة بعد القرآن في كل بیت. فعلی سبیل المثال، یشیر حافظ الی حسین بن منصور الحلاج في بیت شعري یقول ما معناه:

»ان جریمة ذلك الصدیق الذي اعتزت المشنقة برفع جثمانه فوقها/ لم تكن الا انه كان یكشف الاسرار و یتفوه بها«.

بهذه الروحیة و في اجواء تاریخیة و دینیة و ادبیة حافلة بالرقابة و مقاومتها دخل المثقف الایراني عصر الحداثة و تعرف علی حق الانسان المواطن في حریة التعبیر رغم أنه لم یذقه مرة واحدة و ذلك نتیجة لاستمرار الدكتاتوریة السیاسیة و الدینیة في اطوارها الحدیثة.

تذوق المثقف الایرانی الحداثة قبل اي شیئ بآسالیب و أجهزة القمع الحدیثه جداً. فالرقابة أصبحت لها دائرة رسمیة في وزارة الثقافة مهمتها كشف ما دار في ذهن الكاتب حینما حاول كتابة شعر او مقال. فعدد ضحایا الرقابة لایعد و لایحصی. فاول الضحایا هی الحقیقة ذاتها و الكلمة، حیث لایفسح الطریق امامها لتظهر الی العلن، كتاباً كانت او مقالاً او شعراً. و ثانیها الانسان المتعطش لمعرفة الحقیقة و الذی تبعده الرقابة عن هذا الطریق. و ثالثها المبدع الذی قد یضطر للصمت او الهرب او یتعرض للاغتیال او السجن او الاعدام. و لكل من هذه الحالات أمثلة عدیدة نشیر فیما یلي الی بعضها:

»جمال الدین الافغاني« (المعروف عند الایرانیین بأسد آبادي) قُبض علیه و نُفي الی خارج البلاد بتهمة الكفر (1306 الهجري) »و ارسل مقید الیدین و الرجلین الی بغداد« (كما جاء في مقال جان دایه، الحیاة، 15 ایار الماضي، صفحة افكار)، اما »میرزا نصرالله ملك المتكلمین« الكاتب و الخطیب و »جهانگیر خان« مدیر جریدة »صور اسرافیل« أثناء الثورة الدستوریة تم اعدامهما (1908) لدورهما في تلك الثورة التي وقعت عام 1906، و الشاعر »میرزاده عشقي« مدیر جریدة »قرن بیستم« (القرن العشرین) اغتیل بامر من رضا شاه (1924)، الشاعر »فرخي یزدي« مدیر جریدة طوفان اُلقي القبض علیه و خاطوا شفتیه بالابرة لیموت في السجن (1929)، و »الدكتور تقي اراني« مؤسس و مدیر مجلة »دنیا« اعتقل و تعرض للتعذیب و قُتل في السجن (1939)، كما تم اغتیال المؤرخ و اللساني و الكاتب و الناقد »احمد كسروي« علی إیدي المتعصبین من جماعة فدائیي الاسلام (1945)، و الصحافي »كریم پور شیرازي« مدیر جریدة »شُورِش« (الانتفاضة) و هو من انصار »الدكتور مصدق« تم اعدامه حرقاً بعد سقوط حكومة مصدق (1953) و هناك المئات بل الألاف من أصحاب الفكر الحر و المثقفین الذین تم اسكاتهم سواءً في عهد الشاه او عهد الخمیني،  و أخیراً موجة الاغتیالات التي استهدفت المثقفین في السنوات الاخیرة المعروفة لدی الجمیع.

هناك فرق بین المثقف العربي و المثقف الایراني في مواجهة الرقابة المستشریة في كل مكان من منطقتنا. فاذا كان المثققف العربي یشعر بالضیق بامكانه ان یسافر او یهرب او یلجأ الی بلد عربي آخر و بامكانه ان یقول كلمته و یكتب و یخاطب جمهوره العربي هناك أیضاً أي من منفاه. اما المثقف الایراني، غالباً ما، كان علیه أن یبقی في دائرته المحدودة الضیقة و یبدع لغة رمزیة لیستكشف كیف یمكنه أن یتخلص بمهارة من الرقابة و سیفها المسلط و ذلك عن طریق ایحاءات و تعرجات و ترمیزات أصبحت جمیعها بعد فترة مفهومة لدی القراء الواعین.

و من بین الامثلة العدیدة یمكن أن نذكر:

في ظل حكم الشاه حاول صحافي لیبرالي معروف أن ینتقد سیاسة القمع و استعمال الید الحدیدیة ضد المعارضین و أن یستخدم عبارة »براثن نظام الشاه الحدیدیة«، فلجأ الی حیلة اختلاق جماعة معارضة و قام بمهاجمتها حیث یقول: »لو لم تكن براثن نظام الشاهنشاه الحدیدیة تمسك بقوة مقالید الامور لثار الشعب علیكم و استأصلكم عن بكرة ابیكم«. كما أن »نیما یوشیج« (ابوالشعر الفارسي الحدیث) عندما یكتب عن اللیل و یقول: »هذا هو اللیل، نَعم اللیل« یفهم من كلامه الاشارة الی ظروف الدكتاتوریة المسیطرة ایام الشاه.، و الشاعر »مهدی اخوان ثالث« حینما أهدی شعره الی »پیر محمد احمد آبادي« كان یقصد الدكتور مصدق السجین في قریته احمدآباد.

قبل مجیئ خاتمي بقلیل و خصوصاً بعد انتخابه كرئیس للجمهوریة، إنه لمما یثیر الدهشة عند تصفح الصحف و المطبوعات، تلك الفسحة لطرح الكثیر من القضایا التي یواجهها الشعب الایراني هذه الایام مقارنة بالوضع الذی كان سائداً تحت حكم الشاه و الخمینی. و لكن هل یمكننا ان نقول ان حریة التعبیر مضمونة في ایران؟ كلا.

ان الایرانیین لم یعیشوا »ربیع الحریة« و حریة التعبیر الا في فترات كان الحكم المركزي غیر قادر فیها علی القمع السریع و المباشر. انهم استغلوا تلك الفترات القصیرة جداً للتعبیر عن آرائهم و بشكل عفوي و غیر منظم خوفاً من ان تفلت الفرصة من ایدیهم. هكذا كان في بدایة الثورة الدستوریة (1906) و أیضاً بعد سقوط رضا شاه (1941) و اثر سقوط ابنه محمد رضا شاه (1979) و اخیراً و في الظروف الحالیة التي تعیشها ایران منذ سنتین، بامكان الناس ان ینتقدوا، في اطار عدم تجاوز الخطوط الحمراء طبعاً، و احیاناً بلغة الرمز، و أن یكتبوا و أن یصرخوا الا أنه لیس هناك قانون یدافع عنهم، بل یمكن للأجهزة المسیطرة علی رقابهم القبض علیهم او خطفهم و قتلهم دون عقاب یذكر - اذا كان هناك عقاب -، او محاكمتهم و اعدامهم. من هنا لابد من القول انه لاتوجد حریة للتعبیر و حریة للمعارضة بل هناك بعض التغاضي عن المعارضة الداخلیة - اي داخل النظام - حسب موازین القوی. هناك دعوات هذه الایام لسیادة دولة القانون و التأكید علیها من قبل بعض رموز النظام مثل الرئیس خاتمي. الا أن الأمر لایتعلق بمن یعارض نظام ولایة الفقیه و طبیعتها، بل ینحصر الأمر في اطار المعارضة داخل النظام أي لمن یعتبر من نفس العائلة و لیس »الغرباء« (»خودي« و »غیر خودي« بالفارسیة).

ان دائرة المحرمات و »التابوهات« كانت و لاتزال واسعة جداً. فهناك كتاب للشاعر الكلاسیكي الفارسي سعدي الشیرازي یسمی »نصیحة الملوك« كان ممنوعاً ایام الشاه، كما كان محرماً التعرض بالنقد او الهجاء او الكاریكاتیر حیال العائلة المالكة او النظام الملكي او العلاقات الامریكیة الایرانیة أو الایرانیة الاسرائیلیة. یكفي أن نشیر الی أن 50 بالمئة من منشورات »دار امیر كبیر للنشر« و هي الأهم بین دور النشر في ایران، واجهت الرقابة او المنع و الحجز. و في ظل النظام الحالي توسعت دائرة الممنوعات لتصل الی منع و مصادرة بعض الكتب كتبها بعض رجال الدین من مؤسسي النظام مثل آیة الله مطهري، ناهیك عن الكتب العلمانیة أو الیساریة و الروایات التي تلصق بها تهمة الخلاعة. فالطبعة الجدیدة لاعمال الكاتب الایراني الكبیر صادق هدایت نشرت بعد أن حذفوا منها فقرات عدیدة افقدت مصداقیتها. كما حذفوا من إحدی الروایات عبارة تقول »ان اوراق الشجر كانت ترقص و هي تسقط علی الارض...« لان الرقص »خلیع«، كما حذفوا من دیوان للشاعرة الكبیرة »فروغ فرخزاد« كلمات مثل »الثدي« لأن العفاف یقتضی عدم التفوه بمثل هذه الكلمات الخلیعة. و ممنوع ایضاً اي تعرض لكسوة رجال الدین (العمامة...) و دورهم في المجتمع ناهیك عن توجیه النقد او التعریض بولایة الفقیه (التي أصبحت ركناً من أركان النظام الاسلامي الایراني) او للقوانین و الاحكام الدینیة بالكلام او الكاریكاتیر. وفي قانون الجزاء الاسلامي المطبق في ایران مادة تنص علی عقاب من یسخر من الامام خمیني او الولي الفقیه الحالي بالاعدام.

و جدیر بالذكر أن الاخطر من الرقابة هو أثرها النفسي أي الرقابة الذاتیة بحیث كلما یخطر في بال الكاتب أن یكتب سطراً او كلمة یشعر بامكانیة أن یفقد عمله او یتم استجوابه او أكثر. فكم من الابداعات تم خنقها في المهد تحت تأثیر هذا السیف المسلط فوق الاعناق. ثلاثون عاماً و الكتاب الایرانیون یحاولون بكل الوسائل المتاحة لهم أن یشكلوا اتحاداً للكتاب علی اساس حریة الرأي و حریة التعبیر مما عرضهم للاعتقالات و الاغتیالات و لم یتمكنوا حتی الان أن یقیموا إتحادهم كما كانوا یرغبون و یریدون.

و رغم كل هذا، استمرت المقاومة ضد الدكتاتوریة سواءً في النظام السابق او الحالي بأشكال مختلفة نورد مثالین علیها عن طریق الرسم الكاریكاتیري من بین الامثلة العدیدة:

نشرت جریدة كیهان الیومیة بتاریخ 19 آب 1968 (الذي یصادف 28 مرداد حسب التقویم الایراني ذكری الانقلاب الامریكي البریطاني علی مصدق 1953) كاریكاتیراً بریشة الفنان اردشیر محصص. و یظهر في الرسم رجل یقرأ جریدة بعناوین كبیرة هی:

»17 آب: غارات امریكیة علی هانوی...

18 آب: غارات اسرائیلیة علی القواعد الفلسطینیة في الاردن

19 آب: .........«

تم اعتبار هذا الرسم محظوراً(لانه كان یقارن بین الانقلاب علی مصدق و الغارات الامریكیة و الاسرائیلیة) فور صدور الطبعة الاولی للجریدة و في الطبعة الثانیة، عصر ذلك الیوم، كان العمود أبیض.

و في عهد الجمهوریة الاسلامیة عاشت الصحف ظروفاً اكثر قساوة من عهد الشاه. فالفنان، راسم الكاریكاتیر »كریم زاده«، ظل في السجن سنوات عدیدة لانه رسم صورة لأحد لاعبي كرة القدم  و قد فقد أحد رجلیه فقُدم الرسام للمحاكمة لان صورة اللاعب كانت تشبه صورة الامام الخمیني.

و أخیراً حُكم علی فائزة رفسنجاني النائبة في المجلس النیابي و مدیرة جریدة »زن« النسائیة بمنع اصدارها الجریدة لانها نشرت كاریكاتیراً اعتبرته المحكمة تعریضاً لقانون القصاص الاسلامي الذی یری أن دیة قتل المرأة هي نصف دیة قتل الرجل. و فی خضم الاخبار الیومیة عن الاغتیالات المتتالیة ضد المثقفین یشیر الكاریكاتیر الی أن مسلحاً یدخل بیتاً لیقتل من فیه الا أن الرجل یقترح علی المسلح أن یقتل المرأة لان دیتها أقل!

 

----------------------------------------------------------------------

❊ كاتب و باحث ایراني

نشر فی الحیاة بتاریخ 9 تموز ـ یولیو 1999

زیر مجموعه ها


 .. ولی انقلابهای پرولتری ... مدام از خود انتقاد می کنند، پی در پی حرکت خود را متوقف می سازند و به آنچه که انجام یافته به نظر می رسد باز می گردند تا بار دیگر آن را از سر بگیرند، خصلت نیم بند و جوانب ضعف و فقر تلاشهای اولیه خود را بی رحمانه به باد استهزا می گیرند، دشمن خود را گویی فقط برای آن بر زمین می کوبند که از زمین نیروی تازه بگیرد و بار دیگر غول آسا علیه آنها قد برافرازد... مارکس، هجدهم برومر

Back to Top